ઉત્તરાખંડ પછી સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) વિધેયક પસાર કરનાર ગુજરાત ભારતનું બીજું રાજ્ય બન્યું છે. ૨૪ માર્ચના રોજ રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા મંજૂર કરાયેલ આ કાયદો તમામ સમુદાયો માટે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપને સમાન રીતે નિયંત્રિત કરવા માટે એક સામાન્ય કાનૂની માળખું સ્થાપિત કરે છે. સરકારનું આ પગલું કાનૂની સમાનતા, લિંગ ન્યાય અને સામાજિક સંવાદિતા પર ભાર મૂકે છે.

UCC વિધેયકની મુખ્ય જોગવાઈઓ

• ફરજિયાત નોંધણી: લગ્ન અને છૂટાછેડાની નોંધણી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે. નિયમનું પાલન ન કરનારને ₹૧૦,૦૦૦ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
• છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા: છૂટાછેડા માટે કડક કાનૂની પ્રક્રિયાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં માત્ર કોર્ટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલ અલગ થવાની પ્રક્રિયાને જ માન્યતા મળશે.
• પ્રથાઓ પર પ્રતિબંધ: બહુપત્નીત્વ (Polygamy) જેવી પ્રથાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. જબરદસ્તી અથવા છેતરપિંડીથી કરાયેલા લગ્ન બદલ સાત વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે.
• પુનઃલગ્ન: છૂટાછેડા પછી કોઈપણ શરત વિના પુનઃલગ્ન કરવાની છૂટ આપવામાં આવી છે અને અમુક સમુદાયોમાં પ્રચલિત 'હલાલા' જેવી પ્રથાઓ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે.

લિવ-ઈન રિલેશનશિપનું નિયમન

આ કાયદાની એક મહત્વની વિશેષતા લિવ-ઈન રિલેશનશિપને સત્તાવાર માન્યતા અને તેનું નિયમન છે:

• નોંધણી: તમામ લિવ-ઈન સંબંધોની નોંધણી કરાવવી ફરજિયાત છે અને સંબંધ પૂરો થાય ત્યારે તેની સત્તાવાર જાણ કરવી પડશે.
• બાળકોનો દરજ્જો: આવા સંબંધોથી જન્મેલા બાળકોને 'કાયદેસર' માનવામાં આવશે.
• ભરણપોષણ: લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં ભાગીદાર દ્વારા છોડી દેવામાં આવેલી મહિલાઓ ભરણપોષણ (Maintenance) મેળવવા માટે હકદાર રહેશે.

મુક્તિ અને વિધેયકની પ્રક્રિયા

• અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ને મુક્તિ: આદિવાસી સમુદાયોની વિશિષ્ટ પરંપરાઓ અને રિવાજોને ધ્યાનમાં રાખીને તેમને UCC ની જોગવાઈઓમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
• સમિતિ: સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ રંજના દેસાઈના નેતૃત્વ હેઠળની સમિતિની ભલામણો બાદ આ બિલ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં અંદાજે ૨૦ લાખ જાહેર સૂચનો મળ્યા હતા.

પરીક્ષા માટે ઉપયોગી મહત્વના તથ્યો

• સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC): ધર્મ પર આધારિત વ્યક્તિગત કાયદાઓને બદલે તમામ નાગરિકો માટે સમાન કાયદા લાવવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.
• બંધારણીય જોગવાઈ: ભારતીય બંધારણની કલમ ૪૪ (રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો) ભારતમાં UCC લાગુ કરવાની હિમાયત કરે છે.
• પ્રથમ રાજ્ય: UCC કાયદો પસાર કરનાર ઉત્તરાખંડ ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય હતું.

ચર્ચાઓ અને અસરો

સરકારનો તર્ક છે કે આ કાયદો સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપે છે, ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે વારસા અને લગ્નના અધિકારોમાં સુધારો કરે છે. બીજી તરફ, વિરોધ પક્ષોએ તેની બંધારણીય માન્યતા અને વિગતવાર ચર્ચાના અભાવ અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. આ કાયદો સમગ્ર ભારતમાં UCC લાગુ કરવાની ચાલી રહેલી રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં એક મહત્વનું ડગલું છે.

1. ગુજરાત વિધાનસભામાં UCC બિલ ક્યારે પસાર કરવામાં આવ્યું?
   • જવાબ: 24 માર્ચ, 2026 ના રોજ.
   • સમજૂતી: આ ઐતિહાસિક બિલ ગુજરાત વિધાનસભા દ્વારા બહુમતીથી પસાર કરવામાં આવ્યું હતું.
2. ભારતમાં UCC લાગુ કરનાર ગુજરાત કેટલામું રાજ્ય બન્યું?
   • જવાબ: બીજું રાજ્ય.
   • સમજૂતી: ઉત્તરાખંડ બાદ ગુજરાત આ કાયદો પસાર કરનાર ભારતનું બીજું રાજ્ય છે.
3. UCC નો મુખ્ય હેતુ શું છે?
   • જવાબ: તમામ ધર્મો માટે લગ્ન, છૂટાછેડા અને વારસા જેવા વિષયોમાં સમાન કાયદો લાવવો.
   • સમજૂતી: આ કાયદો અંગત કાયદાઓ (Personal Laws) ને બદલે તમામ નાગરિકો માટે એકસમાન કાયદાકીય માળખું પૂરું પાડે છે.
4. ભારતીય બંધારણની કઈ કલમ UCC સાથે સંબંધિત છે?
   • જવાબ: અનુચ્છેદ 44 (Article 44).
   • સમજૂતી: રાજ્યના નીતિ નિર્દેશક તત્વો હેઠળ અનુચ્છેદ 44 સમગ્ર દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવાની હિમાયત કરે છે.
5. લગ્ન અને છૂટાછેડાની નોંધણી ન કરાવવા બદલ કેટલા દંડની જોગવાઈ છે?
   • જવાબ: ₹10,000 સુધીનો દંડ.
   • સમજૂતી: કાયદાકીય પારદર્શિતા માટે હવે લગ્ન અને છૂટાછેડાની સત્તાવાર નોંધણી ફરજિયાત કરવામાં આવી છે.
6. છૂટાછેડા માટે આ બિલમાં કઈ મુખ્ય શરત છે?
   • જવાબ: માત્ર કોર્ટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલ અલગ થવાની પ્રક્રિયા જ માન્ય ગણાશે.
   • સમજૂતી: કોઈપણ ધાર્મિક કે ખાનગી પ્રથા દ્વારા અપાતા છૂટાછેડા હવે કાયદેસર રીતે માન્ય રહેશે નહીં.
7. શું આ બિલમાં બહુપત્નીત્વ (Polygamy) પર પ્રતિબંધ છે?
   • જવાબ: હા, આ પ્રથા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
   • સમજૂતી: સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા અને લિંગ ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક જ પત્ની/પતિ રાખવાનો નિયમ લાગુ કરાયો છે.
8. છેતરપિંડીથી કરાયેલા લગ્ન માટે કેટલી સજાની જોગવાઈ છે?
   • જવાબ: 7 વર્ષ સુધીની જેલની સજા.
   • સમજૂતી: જબરદસ્તી અથવા ખોટી ઓળખ આપીને કરાતા લગ્નોને રોકવા માટે આ કડક જોગવાઈ છે.
9. લાઈવ-ઈન રિલેશનશિપ (Live-in Relationship) માટે કયો નવો નિયમ છે?
   • જવાબ: તેની નોંધણી (Registration) કરાવવી ફરજિયાત છે.
   • સમજૂતી: જો સંબંધનો અંત આવે, તો તેની જાણ પણ સત્તાવાર રીતે કરવાની રહેશે.
10. લાઈવ-ઈન સંબંધોમાં જન્મેલા બાળકોની કાયદેસરતા શું હશે?
    • જવાબ: આવા બાળકોને કાયદેસર (Legitimate) માનવામાં આવશે.
    • સમજૂતી: આ બાળકોને પણ તેમના માતા-પિતાની મિલકતમાં વારસા હક્ક મળશે.
11. શું લાઈવ-ઈનમાં ત્યજી દેવાયેલી મહિલાને ભરણપોષણનો હક છે?
    • જવાબ: હા, તે મેન્ટેનન્સ (ભરણપોષણ) નો દાવો કરી શકે છે.
    • સમજૂતી: મહિલાઓના કાયદાકીય રક્ષણ માટે આ મહત્વનું પગલું છે.
12. ગુજરાત UCC બિલમાં કોને મુક્તિ (Exemption) આપવામાં આવી છે?
    • જવાબ: અનુસૂચિત જનજાતિ (Scheduled Tribes - ST).
    • સમજૂતી: આદિવાસી સમાજની વિશિષ્ટ પરંપરાઓ અને રિવાજોને જાળવી રાખવા તેમને આ કાયદામાંથી બાકાત રખાયા છે.
13. બિલનો મુસદ્દો તૈયાર કરનાર સમિતિના વડા કોણ હતા?
    • જવાબ: નિવૃત્ત જસ્ટિસ રંજના દેસાઈ.
    • સમજૂતી: આ સમિતિએ લાખો લોકોના સૂચનો લીધા બાદ આ ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો હતો.
14. શું છૂટાછેડા પછી પુનઃલગ્ન માટે કોઈ શરત છે?
    • જવાબ: ના, કોઈ પણ શરત વગર પુનઃલગ્ન કરી શકાય છે.
    • સમજૂતી: 'હલાલા' જેવી પ્રથાઓ પર આ કાયદાથી રોક લાગશે.
15. UCC બિલમાં મિલકતના વારસા અંગે શું ફેરફાર છે?
    • જવાબ: પુત્ર અને પુત્રી બંનેને સમાન વારસા હક્ક આપવામાં આવ્યા છે.
    • સમજૂતી: લિંગ આધારિત ભેદભાવ દૂર કરી સંપત્તિમાં સમાન વહેંચણી સુનિશ્ચિત કરાઈ છે.
16. ભારતમાં કયા રાજ્યમાં આઝાદી પહેલાથી જ UCC જેવો કાયદો અમલમાં છે?
    • જવાબ: ગોવા.
    • સમજૂતી: ગોવામાં પોર્ટુગીઝ સિવિલ કોડ 1867 અમલમાં છે, જે તમામ માટે સમાન છે.
17. વિપક્ષ દ્વારા આ બિલનો વિરોધ કેમ કરવામાં આવ્યો?
    • જવાબ: બંધારણીય માન્યતા અને મૂળભૂત અધિકારોના ભંગની આશંકાએ.
    • સમજૂતી: વિપક્ષનું માનવું છે કે આ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકારને અસર કરી શકે છે.
18. UCC સમિતિને અંદાજે કેટલા જાહેર સૂચનો મળ્યા હતા?
    • જવાબ: લગભગ 20 લાખ.
    • સમજૂતી: આ બતાવે છે કે કાયદાના નિર્માણમાં વ્યાપક લોકભાગીદારી રાખવામાં આવી હતી.
19. સરકાર મુજબ UCC નો સૌથી મોટો ફાયદો શું છે?
    • જવાબ: સામાજિક સમરસતા અને લિંગ ન્યાય (Gender Justice).
    • સમજૂતી: તમામ નાગરિકોને એક જ ન્યાયિક છત્ર હેઠળ લાવી ભેદભાવ દૂર કરવાનો દાવો છે.
20. ગુજરાત UCC 2026 હવે ક્યારે કાયદો બનશે?
    • જવાબ: રાજ્યપાલ અને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ.
    • સમજૂતી: વિધાનસભામાં પસાર થયા બાદ રાજ્યપાલ અને કેન્દ્રના હસ્તક્ષેપના વિષયમાં રાષ્ટ્રપતિની સંમતિ જરૂરી હોય છે.