ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેના ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોને વધુ મજબૂતી આપતું એક મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય આયોજન તાજેતરમાં સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયું છે. કોલંબોમાં 21 થી 28 એપ્રિલ દરમિયાન યોજાયેલ IN-SLN DIVEX 2026 નામનું દ્વિપક્ષીય ડાઇવિંગ અભ્યાસ માત્ર સૈન્ય તાલીમ પૂરતું સીમિત રહ્યું નથી, પરંતુ હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં વધતી સુરક્ષા પડકારો સામે બંને દેશોની સંયુક્ત પ્રતિબદ્ધતાનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ બની રહ્યું છે.

              ભારતીય નૌસેના અને શ્રીલંકન નૌસેનાએ મળીને આયોજિત આ ચોથી આવૃત્તિએ દરિયાઈ સુરક્ષા, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ઊંડા સમુદ્રી અભિયાન અને માનવતાવાદી સહયોગ જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓને કેન્દ્રસ્થાને રાખ્યા હતા. આજના વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા માત્ર સૈન્ય મુદ્દો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા સપ્લાય અને પ્રાદેશિક સ્થિરતાનો આધાર બની ગઈ છે.

હિંદ મહાસાગરમાં વધતું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

            હિંદ મહાસાગર વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત વેપાર માર્ગોમાંથી એક ગણાય છે. મધ્ય પૂર્વથી એશિયા અને યુરોપ તરફ જતાં તેલ અને વેપારી જહાજો માટે આ વિસ્તાર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ કારણસર ભારત અને શ્રીલંકા જેવા પડોશી દેશો માટે દરિયાઈ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત બની ગઈ છે.

           તાજેતરના વર્ષોમાં સમુદ્રી ચોરી, ગેરકાયદે માછીમારી, સ્મગલિંગ અને કુદરતી આપત્તિઓ જેવી પરિસ્થિતિઓએ દરિયાઈ સહયોગને અનિવાર્ય બનાવ્યો છે. IN-SLN DIVEX જેવી સંયુક્ત કસરતો દ્વારા બંને દેશો માત્ર સૈન્ય ક્ષમતા વધારતા નથી, પરંતુ એકબીજા પર વિશ્વાસ અને કામગીરીની સુસંગતતા પણ વિકસાવે છે.

INS નિરીક્ષક : ભારતીય ભાગીદારીનું કેન્દ્ર

            આ અભ્યાસમાં ભારતીય નૌસેનાએ પોતાની વિશેષ ડાઇવિંગ સપોર્ટ અને સબમરીન રેસ્ક્યુ વહાણ INS Nireekshakને મોકલી મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો. આ વહાણ ખાસ કરીને ઊંડા સમુદ્રમાં બચાવ કામગીરી, સબમરીન સહાય અને ટેકનિકલ ડાઇવિંગ ઓપરેશન માટે રચાયેલ છે. INS નિરીક્ષકની હાજરીએ અભ્યાસને વધુ વ્યાવસાયિક બનાવ્યો. બંને દેશોના ડાઇવિંગ નિષ્ણાતોએ બંદર વિસ્તારમાં તેમજ ખુલ્લા દરિયામાં વિવિધ પ્રકારની કામગીરી કરી. આ પ્રક્રિયામાં સંયુક્ત કામગીરી કેવી રીતે ઝડપી અને અસરકારક રીતે કરી શકાય તે અંગે વ્યાવહારિક અનુભવ મેળવવામાં આવ્યો.નૌસેનાના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આવી કસરતો દરમિયાન માત્ર સાધનો નહીં પરંતુ ટીમ વચ્ચેનું સંકલન અને પરસ્પર સમજણ સૌથી મહત્વપૂર્ણ હોય છે. દરિયાઈ દુર્ઘટના સમયે સેકન્ડોનું મહત્વ હોય છે અને તે સમયે તાલીમમાં મેળવેલા અનુભવથી જ જીવ બચાવી શકાય છે.

ઊંડા સમુદ્રમાં ડાઇવિંગ કુશળતાનું પ્રદર્શન

           IN-SLN DIVEX 2026નો મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ ઊંડા સમુદ્રમાં ડાઇવિંગ અને રેસ્ક્યુ ઓપરેશન રહ્યો. બંને નૌસેનાના ડાઇવર્સે 55 મીટરથી વધુ ઊંડાઈ સુધી સફળ અભિયાન હાથ ધર્યું.  આ અભ્યાસમાં ખાસ કરીને મિક્સ્ડ ગેસ ડાઇવિંગ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, જે સામાન્ય ડાઇવિંગ કરતાં વધુ જોખમી અને ટેકનિકલી પડકારજનક માનવામાં આવે છે. ઊંડા પાણીમાં ઓક્સિજન અને અન્ય ગેસનું યોગ્ય પ્રમાણ જાળવવું ડાઇવર્સ માટે અત્યંત આવશ્યક હોય છે.

ડાઇવર્સે નીચે મુજબની કામગીરીઓનો અભ્યાસ કર્યો:

• સમુદ્રતળ પર શોધ અને બચાવ કામગીરી
• ડૂબેલા જહાજોમાં પ્રવેશ
• ટેકનિકલ સલ્વેજ મિશન
• આપત્તિ સમયે સબમરીન બચાવ પ્રક્રિયા

આ તાલીમથી બંને દેશોની નૌસેનાઓએ વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓમાં કામગીરી કરવાની તૈયારી વધુ મજબૂત બનાવી.

વિશ્વ યુદ્ધકાળીન જહાજ અવશેષો પર વિશેષ અભ્યાસ

         કોલંબો નજીક આવેલા દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધકાળના જહાજોના અવશેષો આ અભ્યાસ માટે અનોખા તાલીમ ક્ષેત્ર સાબિત થયા. ખાસ કરીને SS Worcester અને SS Perseus જેવા ઐતિહાસિક જહાજ અવશેષો પર મિક્સ્ડ ગેસ ડાઇવિંગ અભ્યાસ યોજાયો. આ અવશેષો આસપાસનું પાણી પ્રવાહ, ઓછી દૃશ્યતા અને ટેકનિકલ અવરોધો ડાઇવર્સ માટે વાસ્તવિક પડકાર ઉભા કરે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં તાલીમ લેવાથી ડાઇવર્સને મુશ્કેલ અને અણધારી સ્થિતિમાં પણ શાંતિપૂર્ણ રીતે કાર્ય કરવાની ક્ષમતા મળે છે.

         નૌસેનાના નિષ્ણાતોના મતે, ઐતિહાસિક જહાજ અવશેષો માત્ર તાલીમ માટે જ નહીં પરંતુ સમુદ્રી પુરાતત્વ અને દરિયાઈ વારસાની સમજણ માટે પણ મહત્વ ધરાવે છે.

MAHASAGAR દ્રષ્ટિકોણ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા

           ભારત દ્વારા પ્રસ્તુત MAHASAGAR (Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions) દ્રષ્ટિકોણ અંતર્ગત હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.

આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે:

• પ્રાદેશિક સુરક્ષા મજબૂત કરવી
• સહયોગ આધારિત વિકાસ
• માનવતાવાદી સહાય અને આપત્તિ પ્રતિસાદ
• દરિયાઈ સંસાધનોનું સંરક્ષણ

IN-SLN DIVEX 2026 આ દ્રષ્ટિકોણને વાસ્તવિક સ્વરૂપ આપતું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની રહ્યું છે.

માનવતાવાદી સહયોગ : આરોગ્ય મૈત્રી પહેલ

            સૈન્ય અભ્યાસ સાથે સાથે ભારતે માનવતાવાદી સહયોગનો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ આપ્યો. Aarogya Maitri પહેલ હેઠળ શ્રીલંકાને બે BHISM ક્યુબ્સ હસ્તાંતરિત કરવામાં આવ્યા.  આ વિશેષ મેડિકલ મોડ્યુલ આપત્તિ સમયે તાત્કાલિક આરોગ્ય સેવા પૂરી પાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. ભૂકંપ, પૂર અથવા દરિયાઈ દુર્ઘટના જેવી પરિસ્થિતિમાં આ મોબાઇલ આરોગ્ય યુનિટ ઝડપથી કાર્યરત બની શકે છે.   આ પગલું દર્શાવે છે કે ભારત માટે સુરક્ષા માત્ર સૈન્ય શક્તિ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ માનવ કલ્યાણ અને મિત્રતાનો આધાર પણ એટલો જ મહત્વનો છે.

સંયુક્ત સામાજિક પ્રવૃત્તિઓથી વધ્યો વિશ્વાસ

           અભ્યાસ દરમિયાન બંને દેશોના નૌસૈનિકોએ માત્ર સૈન્ય તાલીમ જ નહીં પરંતુ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ ભાગ લીધો.

આમાં સમાવિષ્ટ રહ્યા:

• દરિયાકિનારા સફાઈ અભિયાન
• રમતગમત સ્પર્ધાઓ
• યોગ કાર્યક્રમ
• પરસ્પર સાંસ્કૃતિક મુલાકાતો

આ પ્રવૃત્તિઓથી સૈનિકો વચ્ચે માનવીય જોડાણ મજબૂત બન્યું. આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગમાં વ્યક્તિગત સંબંધો પણ એટલા જ મહત્વના હોય છે જેટલા સૈન્ય અભ્યાસ.

કોલંબો : વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ કેન્દ્ર

શ્રીલંકાની રાજધાની કોલંબો હિંદ મહાસાગર વેપાર માર્ગ પર આવેલું મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર છે. પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચેના વેપાર માટે આ બંદર લાંબા સમયથી કેન્દ્રસ્થાન રહ્યું છે. કોલંબોની ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે અહીં યોજાતા નૌકાદળ અભ્યાસો પ્રાદેશિક સુરક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

ભારત-શ્રીલંકા સંબંધોમાં નવી ઊર્જા

          ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેના સંબંધો માત્ર રાજનૈતિક નહીં પરંતુ સાંસ્કૃતિક, આર્થિક અને સુરક્ષા સહયોગથી જોડાયેલા છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બંને દેશોએ દરિયાઈ સુરક્ષા ક્ષેત્રે સહયોગ સતત વધાર્યો છે. IN-SLN DIVEX 2026 દર્શાવે છે કે પડોશી દેશો વચ્ચે વિશ્વાસ અને સંકલન વધારવાથી સમગ્ર વિસ્તારની સુરક્ષા મજબૂત બની શકે છે. હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે આવા અભ્યાસો ભવિષ્યમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

          સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ અભ્યાસ સાથે જોડાયેલા કેટલાક મુખ્ય મુદ્દાઓ મહત્વના છે:

• IN-SLN DIVEX ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય ડાઇવિંગ અભ્યાસ છે.
• INS Nireekshak ભારતીય નૌસેનાનું Diving Support અને Submarine Rescue Vessel છે.
• કોલંબો હિંદ મહાસાગર માર્ગ પર શ્રીલંકાનું મહત્વપૂર્ણ બંદર શહેર છે.
• MAHASAGAR પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને વિકાસ માટેની ભારતીય પહેલ છે.

પ્રાદેશિક સ્થિરતા તરફ એક મજબૂત પગલું

          વિશ્વ રાજનીતિમાં દરિયાઈ વિસ્તારનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. હિંદ મહાસાગર માત્ર વેપાર માર્ગ નથી, પરંતુ ભવિષ્યની ભૂરાજકીય સ્પર્ધાનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત અને શ્રીલંકા જેવા દેશો વચ્ચેનું સંયુક્ત સહયોગ સમગ્ર ક્ષેત્ર માટે આશ્વાસનરૂપ છે. IN-SLN DIVEX 2026 માત્ર સૈન્ય અભ્યાસ નથી; તે વિશ્વાસ, મિત્રતા અને સંયુક્ત સુરક્ષાની દિશામાં લેવામાં આવેલ મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. ઊંડા સમુદ્રમાં ડાઇવિંગ તાલીમથી લઈને માનવતાવાદી સહયોગ સુધી, આ આયોજન બંને દેશોની સહભાગી જવાબદારી અને શાંતિપ્રતિ પ્રતિબદ્ધતાનું પ્રતિક બની રહ્યું છે.

         આગામી સમયમાં હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે આવા અભ્યાસો વધુ વિસ્તૃત સ્વરૂપ લે તેવી સંભાવના છે. ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચે વધતું નૌસૈનિક સહયોગ એ દર્શાવે છે કે પ્રાદેશિક સુરક્ષા સહકારથી જ મજબૂત બની શકે — અને કદાચ એ જ ભવિષ્યના સુરક્ષિત દરિયાઈ વિશ્વનો માર્ગ પણ છે.

20 મહત્વપૂર્ણ વન-લાઇનર પ્રશ્નો અને તેના જવાબો નીચે મુજબ છે

૧. IN-SLN DIVEX 2026 એ કયા બે દેશો વચ્ચેનો સૈન્ય અભ્યાસ છે?

• જવાબ: ભારત અને શ્રીલંકા.
• સમજૂતી: આ એક દ્વિપક્ષીય (Bilateral) નૌકાદળ અભ્યાસ છે જે બંને દેશો વચ્ચેના દરિયાઈ સહયોગને મજબૂત બનાવે છે.

૨. આ અભ્યાસની ચોથી આવૃત્તિ ક્યાં અને ક્યારે યોજાઈ હતી?

• જવાબ: કોલંબો (શ્રીલંકા) ખાતે, ૨૧ થી ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ દરમિયાન.
• સમજૂતી: કોલંબો હિંદ મહાસાગરમાં વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વનું બંદર હોવાથી આ સ્થળની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.

૩. ભારતીય નૌસેનાના કયા વહાણે આ અભ્યાસમાં ભાગ લીધો હતો?

• જવાબ: INS નિરીક્ષક (INS Nireekshak).
• સમજૂતી: તે ખાસ કરીને ડાઇવિંગ સપોર્ટ અને સબમરીન બચાવ કામગીરી (Diving Support and Submarine Rescue) માટેનું વહાણ છે.

૪. અભ્યાસ દરમિયાન ડાઇવર્સે કેટલી ઊંડાઈ સુધી સફળ ડાઇવિંગ કર્યું?

• જવાબ: ૫૫ મીટરથી વધુ ઊંડાઈ સુધી.
• સમજૂતી: ઊંડા સમુદ્રમાં જટિલ બચાવ કામગીરી માટે આ પ્રકારની તાલીમ અનિવાર્ય છે.

૫. 'MAHASAGAR' પહેલનું પૂરું નામ શું છે?

• જવાબ: Mutual and Holistic Advancement for Security and Growth Across Regions.
• સમજૂતી: આ ભારતની એક પ્રાદેશિક પહેલ છે જે હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં સુરક્ષા અને સર્વાંગી વિકાસ પર ભાર મૂકે છે.

૬. આ અભ્યાસ દરમિયાન કઈ વિશેષ ડાઇવિંગ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો?

• જવાબ: મિક્સ્ડ ગેસ ડાઇવિંગ (Mixed Gas Diving).
• સમજૂતી: આ ટેકનિકમાં નાઇટ્રોજન, ઓક્સિજન અને હિલિયમ જેવા વાયુઓનું મિશ્રણ વાપરીને વધુ ઊંડાઈએ સુરક્ષિત રીતે ડાઇવિંગ કરી શકાય છે.

૭. શ્રીલંકાને 'આરોગ્ય મૈત્રી' પહેલ હેઠળ શું ભેટ આપવામાં આવ્યું?

• જવાબ: બે BHISM ક્યુબ્સ (BHISM Cubes).
• સમજૂતી: આ અત્યાધુનિક મોબાઇલ મેડિકલ યુનિટ છે જે આપત્તિ સમયે તાત્કાલિક સારવાર પૂરી પાડી શકે છે.

૮. અભ્યાસમાં કયા ઐતિહાસિક જહાજોના અવશેષો પર ડાઇવિંગ તાલીમ આપવામાં આવી?

• જવાબ: SS Worcester અને SS Perseus.
• સમજૂતી: આ દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધકાળના જહાજો છે, જેમના અવશેષો મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં તાલીમ લેવા માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

૯. IN-SLN DIVEX નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે?

• જવાબ: દ્વિપક્ષીય ડાઇવિંગ ક્ષમતા વધારવી અને પરસ્પર કાર્યક્ષમતા (Interoperability) મજબૂત કરવી.
• સમજૂતી: બંને દેશોની નૌસેનાઓ સાથે મળીને કટોકટીમાં કામ કરી શકે તે માટે આ જરૂરી છે.

૧૦. INS નિરીક્ષક કયા પ્રકારનું જહાજ છે?

• જવાબ: ડાઇવિંગ સપોર્ટ અને સબમરીન રેસ્ક્યુ વેસલ (DSRV).
• સમજૂતી: આ જહાજમાં ડાઇવર્સ માટે ડીકમ્પ્રેશન ચેમ્બર્સ અને આધુનિક સોનાર સિસ્ટમ જેવી સુવિધાઓ હોય છે.

૧૧. હિંદ મહાસાગરમાં વધતી સુરક્ષા પડકારોમાં કયા મુદ્દાઓ મુખ્ય છે?

• જવાબ: સમુદ્રી ચોરી, ગેરકાયદે માછીમારી અને સ્મગલિંગ.
• સમજૂતી: આ પડકારો સામે લડવા ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેના સંબંધો નિર્ણાયક છે.

૧૨. અભ્યાસમાં સામેલ 'સલ્વેજ મિશન' (Salvage Mission) એટલે શું?

• જવાબ: સમુદ્રમાં ડૂબેલા જહાજો કે સામાનને શોધીને બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા.
• સમજૂતી: આ એક ઉચ્ચ સ્તરની ટેકનિકલ કુશળતા માગી લેતું કાર્ય છે.

૧૩. ભારતની કઈ પહેલ 'સુરક્ષા અને માનવતાવાદી સહાય' પર કેન્દ્રિત છે?

• જવાબ: આરોગ્ય મૈત્રી (Aarogya Maitri).
• સમજૂતી: આ પહેલ પડોશી દેશોને મેડિકલ સહાય પહોંચાડવા માટે શરૂ કરવામાં આવી છે.

૧૪. નૌસૈનિકો વચ્ચે વિશ્વાસ વધારવા માટે કઈ સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવી?

• જવાબ: દરિયાકિનારા સફાઈ, યોગ અને રમતગમત સ્પર્ધાઓ.
• સમજૂતી: આ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વ્યક્તિગત સ્તરે સંબંધો મજબૂત બને છે.

૧૫. હિંદ મહાસાગર શા માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વનો છે?

• જવાબ: તે વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત વેપાર અને ઉર્જા સપ્લાય માર્ગો ધરાવે છે.
• સમજૂતી: એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેના મોટાભાગના જહાજો અહીંથી પસાર થાય છે.

૧૬. IN-SLN DIVEX 2026 માં 'સબમરીન રેસ્ક્યુ' પર શા માટે ભાર મુકાયો?

• જવાબ: સબમરીન અકસ્માત સમયે ઝડપી બચાવ કામગીરી દ્વારા જાનમાલનું નુકસાન ઘટાડવા માટે.
• સમજૂતી: આ કામગીરી અત્યંત જોખમી હોય છે અને તેમાં સતત તાલીમની જરૂર રહે છે.

૧૭. ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ કોલંબોની સ્થિતિ શું સૂચવે છે?

• જવાબ: પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચેનું કેન્દ્રીય જોડાણ (Hub).
• સમજૂતી: તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ તેને નૌકાદળની પ્રવૃત્તિઓ માટે મહત્વનું બનાવે છે.

૧૮. BHISM ક્યુબ્સનું પૂરું નામ શું છે?

• જવાબ: Bharat Health Initiative for Sahyog Hita and Maitri.
• સમજૂતી: તે આફતગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં હોસ્પિટલ જેવી સુવિધા પૂરી પાડે છે.

૧૯. શું આ અભ્યાસમાં માત્ર સૈન્ય જસાધનો પર ધ્યાન અપાયું હતું?

• જવાબ: ના, ટીમ વર્ક, સંકલન અને માનવીય જોડાણ પર પણ સમાન ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
• સમજૂતી: યુદ્ધ કે આફત સમયે ટેકનોલોજી સાથે માનવીય સમજ પણ એટલી જ મહત્વની હોય છે.

૨૦. ભવિષ્યમાં આવા અભ્યાસોનું શું મહત્વ રહેશે?

• જવાબ: તે પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને સુરક્ષિત દરિયાઈ વિશ્વના નિર્માણમાં મદદરૂપ થશે.
• સમજૂતી: ભારતની 'નેબરહુડ ફર્સ્ટ' પોલિસી અંતર્ગત આ સંબંધો વધુ ગાઢ બનશે.