તાજેતરમાં ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની નિમણૂક ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની છે. આ નિમણૂક માત્ર એક વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નથી, પરંતુ ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં મહિલાઓની ભાગીદારી અંગેના લાંબા સમયથી ચાલતા પ્રશ્નોને ફરીથી ચર્ચામાં લાવી છે. ખાસ કરીને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે આ વિષય મહત્વનો છે કારણ કે તે બંધારણ, ન્યાયપાલિકા, લિંગ સમાનતા અને શાસન વ્યવસ્થાના મુદ્દાઓ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે.

આ સમાચાર કેમ ચર્ચામાં છે?

ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહના સુપ્રીમ કોર્ટમાં સીધા વકીલાત ક્ષેત્રમાંથી નિમણૂક પામનાર માત્ર બીજી મહિલા છે. આ પહેલાં વર્ષ 2018માં ન્યાયમૂર્તિ ઇન્દુ મલ્હોત્રાને આ તક મળી હતી.

ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં મહિલાઓની સંખ્યા ખૂબ ઓછી હોવાથી આ નિમણૂકને ઐતિહાસિક માનવામાં આવી રહી છે. સાથે જ પ્રશ્ન ઉઠી રહ્યો છે કે શું આ માત્ર પ્રતીકાત્મક પગલું છે કે પછી ખરેખર ન્યાયપાલિકાની "છેલ્લી કાચની દીવાલ" તોડવાની શરૂઆત છે?

ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ: એક નજર

ભારતમાં મહિલાઓએ શિક્ષણ, રાજકારણ, વહીવટીતંત્ર અને કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકામાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ અત્યંત મર્યાદિત છે.

હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂર કુલ જજ સંખ્યા 37 છે, જેમાં માત્ર 2 મહિલા ન્યાયાધીશો કાર્યરત છે.

તે પ્રમાણે મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ માત્ર 5.4 ટકા જેટલું થાય છે.

આ આંકડો વિશ્વના અનેક દેશોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે.

સીધી બારમાંથી નિમણૂક અને મહિલાઓની મર્યાદિત તક

ભારતમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેટલાક જજોની સીધી નિમણૂક વકીલાત ક્ષેત્રમાંથી કરવામાં આવે છે. આવા ઘણા પુરુષ જજોએ લાંબા સમય સુધી સેવા આપી છે અને કેટલાક તો મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice of India) પણ બન્યા છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

• ન્યાયમૂર્તિ એસ. એમ. સિકરી
• ન્યાયમૂર્તિ યુ. યુ. લલિત

હાલના ન્યાયમૂર્તિ પી. એસ. નરસિમ્હા અને કે. વી. વિશ્વનાથન પણ ભવિષ્યમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનવાની સંભાવના ધરાવે છે.

પરંતુ પ્રથમ મહિલા સીધી નિમણૂક મેળવનાર ન્યાયમૂર્તિ ઇન્દુ મલ્હોત્રાનો કાર્યકાળ ત્રણ વર્ષથી પણ ઓછો રહ્યો હતો અને તેઓ ક્યારેય કોલેજિયમનો ભાગ બની શક્યા નહોતા.

આ દર્શાવે છે કે મહિલાઓને ઉચ્ચ નેતૃત્વ સુધી પહોંચવાની તકો હજુ પણ મર્યાદિત છે.

"ગ્લાસ સીલિંગ" એટલે શું?

"ગ્લાસ સીલિંગ" અથવા "કાચની છત" એવો અદૃશ્ય અવરોધ છે જે મહિલાઓ અને અન્ય વંચિત વર્ગોને ઉચ્ચ પદો સુધી પહોંચવામાં અટકાવે છે.

કાયદાકીય રીતે કોઈ પ્રતિબંધ ન હોવા છતાં સામાજિક, સંસ્થાગત અને ઐતિહાસિક પરિબળો તેમને આગળ વધવામાં અવરોધરૂપ બને છે.

ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં મહિલાઓનું ઓછું પ્રતિનિધિત્વ આ જ ગ્લાસ સીલિંગનું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.

વિશ્વના દેશોમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ

વિશ્વના ઘણા દેશોએ બંધારણીય અથવા કાનૂની જોગવાઈઓ દ્વારા ન્યાયપાલિકામાં લિંગ સમતુલા લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારત માત્ર વિકસિત દેશોથી જ નહીં પરંતુ કેટલાક વિકાસશીલ દેશોથી પણ પાછળ છે.

બેલ્જિયમનું મોડેલ: એક રસપ્રદ ઉદાહરણ

વર્ષ 2014માં બેલ્જિયમે પોતાના બંધારણીય ન્યાયાલય માટે મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય સુધારો કર્યો હતો.

તે મુજબ:

• કોર્ટમાં દરેક લિંગનું ઓછામાં ઓછું એક-તૃતીયાંશ પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈએ.
• જ્યાં સુધી આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી દરેક બે પુરુષ નિમણૂક પછી એક મહિલા નિમણૂક ફરજિયાત રહેશે.

આ નીતિ દ્વારા બેલ્જિયમ આજે લગભગ 50 ટકા મહિલા પ્રતિનિધિત્વ સુધી પહોંચવામાં સફળ રહ્યું છે.

દક્ષિણ આફ્રિકાનો અનુભવ

દક્ષિણ આફ્રિકાના બંધારણની કલમ 174(2) અનુસાર ન્યાયપાલિકામાં દેશની જાતિ અને લિંગ રચનાનું પ્રતિબિંબ દેખાવું જોઈએ.

આ જ કારણ છે કે આજે:

• 11માંથી 6 જજ મહિલાઓ છે.
• બંધારણીય અદાલતનું નેતૃત્વ મહિલા મુખ્ય ન્યાયાધીશ કરે છે.

દક્ષિણ આફ્રિકા વિશ્વની પ્રથમ મહિલા-બહુમતી ધરાવતી બંધારણીય અદાલતોમાં સામેલ છે.

શું પ્રતિનિધિત્વ આધારિત નિમણૂક ભારત માટે નવી બાબત છે?

ઘણા લોકો દલીલ કરે છે કે ન્યાયપાલિકામાં માત્ર "યોગ્યતા" જ માપદંડ હોવો જોઈએ. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારતમાં પહેલેથી જ પ્રતિનિધિત્વનું સિદ્ધાંત અમુક હદ સુધી સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની નિમણૂકોમાં ઘણી વખત ધ્યાન આપવામાં આવે છે:

• વિવિધ હાઇકોર્ટનું પ્રતિનિધિત્વ
• વિવિધ રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ
• પ્રાદેશિક સંતુલન
• ભૌગોલિક વૈવિધ્ય

જ્યારે પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વને માન્યતા આપવામાં આવે છે, ત્યારે લિંગ આધારિત પ્રતિનિધિત્વને પણ સંસ્થાકીય સ્વરૂપ આપવાની માંગ વધુ મજબૂત બને છે.

મહિલાઓના ઓછા પ્રતિનિધિત્વના મુખ્ય કારણો

વકીલાત ક્ષેત્રમાં લાંબી કારકિર્દીની જરૂરિયાત

ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકા સુધી પહોંચવા માટે લાંબા સમય સુધી વકીલાત ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરવું પડે છે. ઘણી મહિલાઓને પરિવાર અને વ્યવસાય વચ્ચે સંતુલન સાધવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.

માર્ગદર્શન અને નેટવર્કિંગની અછત

ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચવા માટે વ્યાવસાયિક માર્ગદર્શન અને મજબૂત નેટવર્ક જરૂરી હોય છે, જેમાં મહિલાઓની હાજરી હજુ ઓછી છે.

ઐતિહાસિક અસમાનતા

વર્ષો સુધી કાયદા વ્યવસાયમાં પુરુષોનું પ્રભુત્વ રહ્યું હોવાથી ઉચ્ચ પદો સુધી મહિલાઓની સંખ્યા સ્વાભાવિક રીતે ઓછી રહી છે.

શું સુધારા જરૂરી છે?

બંધારણીય સુધારા

બંધારણની કલમ 124 અને કલમ 217માં સુધારો કરીને મહિલાઓ, અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ, અન્ય પછાત વર્ગો અને અલ્પસંખ્યકોને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી શકે છે.

ન્યાયિક નીતિ

બંધારણીય સુધારા વગર પણ સુપ્રીમ કોર્ટ પોતાના સ્તરે એક લેખિત નીતિ બનાવી શકે છે અને ઓછામાં ઓછા 33.3 ટકા મહિલા પ્રતિનિધિત્વનું લક્ષ્ય નક્કી કરી શકે છે.

લક્ષ્યાંક આધારિત નિમણૂક

બેલ્જિયમની જેમ દરેક બે પુરુષ નિમણૂક પછી એક મહિલા નિમણૂકનો નિયમ અપનાવી શકાય.

ભારત માટે તેનું મહત્વ

મહિલાઓનું વધતું પ્રતિનિધિત્વ માત્ર સંખ્યાનો પ્રશ્ન નથી.

તેના અનેક સકારાત્મક પ્રભાવ હોઈ શકે:

• ન્યાયિક નિર્ણયોમાં વિવિધ દૃષ્ટિકોણનો સમાવેશ
• મહિલાઓ સંબંધિત કેસોમાં વધુ સંવેદનશીલ અભિગમ
• સંસ્થાઓમાં વિશ્વાસમાં વધારો
• લિંગ સમાનતાને પ્રોત્સાહન
• લોકશાહી મૂલ્યોને મજબૂતી

પરીક્ષા દ્રષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ તથ્યો

પ્રિલિમ્સ માટે

• સુપ્રીમ કોર્ટના જજોની મંજૂર સંખ્યા: 37
• હાલમાં મહિલા જજ: 2
• મહિલા પ્રતિનિધિત્વ: 5.4%
• પ્રથમ મહિલા સીધી બારમાંથી નિમણૂક: ન્યાયમૂર્તિ ઇન્દુ મલ્હોત્રા (2018)
• બીજી મહિલા સીધી બારમાંથી નિમણૂક: ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહના
• દક્ષિણ આફ્રિકા બંધારણ: કલમ 174(2)
• સુપ્રીમ કોર્ટ નિમણૂક: કલમ 124
• હાઇકોર્ટ નિમણૂક: કલમ 217

મેન્સ માટે

સંભવિત પ્રશ્ન:

"ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં મહિલાઓના ઓછા પ્રતિનિધિત્વના કારણોનું વિશ્લેષણ કરો. વૈશ્વિક અનુભવોના સંદર્ભમાં જરૂરી સુધારાઓ સૂચવો."

અથવા

"શું ન્યાયપાલિકામાં લિંગ આધારિત પ્રતિનિધિત્વ માટે બંધારણીય જોગવાઈઓ જરૂરી છે? ચર્ચા કરો."

નિષ્કર્ષ

ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની નિમણૂક ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં મહિલાઓની વધતી ભાગીદારીનું મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક છે. જોકે માત્ર વ્યક્તિગત નિમણૂકો દ્વારા દાયકાઓથી ચાલતી સંરચનાત્મક અસમાનતાઓ દૂર થઈ શકતી નથી. સુપ્રીમ કોર્ટમાં માત્ર 5.4 ટકા મહિલા પ્રતિનિધિત્વ એ દર્શાવે છે કે લિંગ સમાનતાની સફર હજુ લાંબી છે. વિશ્વના અનેક દેશોએ નીતિગત અને કાનૂની પગલાં દ્વારા સંતુલિત ન્યાયપાલિકા ઉભી કરી છે. ભારત માટે પણ હવે પ્રશ્ન માત્ર પ્રતિનિધિત્વનો નથી, પરંતુ વધુ સમાન, સમાવેશક અને લોકશાહી ન્યાય વ્યવસ્થા નિર્માણ કરવાનો છે. આ દિશામાં નીતિગત સુધારા અને સંસ્થાકીય પ્રતિબદ્ધતા જ ન્યાયપાલિકાની છેલ્લી કાચની દીવાલ તોડી શકે છે.

20 વનલાઇનર પ્રશ્નો, ઉત્તરો અને તેની વિગતવાર સમજૂતી નીચે મુજબ છે

૧. તાજેતરમાં સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ) માં કયા મહિલા ન્યાયાધીશની નિમણૂક ચર્ચાનો વિષય બની છે?

• જવાબ: ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહના
• સમજૂતી: ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની સુપ્રીમ કોર્ટમાં જજ તરીકે નિમણૂક કરવામાં આવી છે, જે ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં લિંગ સમાનતા અને મહિલા પ્રતિનિધિત્વની ચર્ચાને ફરીથી આગળ લાવે છે.

૨. ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહના સીધી વકીલાત (બાર) ક્ષેત્રમાંથી સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનનાર કેટલામાં મહિલા છે?

• જવાબ: બીજા (૨જા) મહિલા
• સમજૂતી: સામાન્ય રીતે સુપ્રીમ કોર્ટના જજ હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ કે જજમાંથી પ્રોમોટ થતા હોય છે, પરંતુ ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહના હાઇકોર્ટના જજ બન્યા વગર સીધા વકીલાતમાંથી સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બન્યા છે. આવું બહુમાન મેળવનાર તેઓ ભારતના ઇતિહાસમાં માત્ર બીજા મહિલા છે.

૩. ભારતમાં સીધી વકીલાત (બાર) માંથી સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનનાર પ્રથમ મહિલા કોણ હતા અને તેમની નિમણૂક ક્યારે થઈ હતી?

• જવાબ: ન્યાયમૂર્તિ ઇન્દુ મલ્હોત્રા (વર્ષ ૨૦૧૮)
• સમજૂતી: વર્ષ ૨૦૧૮ માં ન્યાયમૂર્તિ ઇન્દુ મલ્હોત્રા વકીલાત ક્ષેત્રમાંથી સીધા સુપ્રીમ કોર્ટના જજ તરીકે નિયુક્ત થનારા પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. તેમનો કાર્યકાળ ત્રણ વર્ષ કરતા પણ ઓછો રહ્યો હતો.

૪. હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂર થયેલી કુલ જજની સંખ્યા કેટલી છે?

• જવાબ: ૩૭ (37)
• સમજૂતી: કાયદાકીય માળખા મુજબ સુપ્રીમ કોર્ટમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સહિત મંજૂર થયેલ કુલ ન્યાયાધીશોની સંખ્યા ૩૭ છે, જે કોર્ટની કામગીરીની મહત્તમ ક્ષમતા દર્શાવે છે.

૫. હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાર્યરત મહિલા ન્યાયાધીશોની સંખ્યા અને તેમનું ટકાવારી પ્રમાણ કેટલું છે?

• જવાબ: ૨ મહિલા ન્યાયાધીશો (પ્રમાણ: ૫.૪ ટકા)
• સમજૂતી: મંજૂર થયેલી ૩૭ જજની સંખ્યા સામે હાલમાં માત્ર ૨ મહિલાઓ જ સુપ્રીમ કોર્ટમાં જજ તરીકે કાર્યરત છે, જે કુલ સંખ્યાના માત્ર ૫.૪% જેટલું અત્યંત ઓછું પ્રતિનિધિત્વ દર્શાવે છે.

૬. સામાજિક કે સંસ્થાકીય અદૃશ્ય અવરોધ જે મહિલાઓને ઉચ્ચ પદો પર પહોંચતા અટકાવે છે, તેને કયા નામે ઓળખવામાં આવે છે?

• જવાબ: "ગ્લાસ સીલિંગ" (Glass Ceiling / કાચની છત)
• સમજૂતી: 'ગ્લાસ સીલિંગ' એક એવો અદૃશ્ય સામાજિક કે માળખાકીય અવરોધ છે, જેમાં કાયદાકીય રીતે કોઈ મનાઈ હોતી નથી, છતાં પરંપરાગત માનસિકતા કે ભેદભાવને કારણે મહિલાઓ ઉચ્ચ નેતૃત્વના સ્થાનો સુધી પહોંચી શકતી નથી.

૭. સીધી વકીલાતમાંથી સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનેલા કયા પુરુષ ન્યાયાધીશ ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) બન્યા હતા?

• જવાબ: ન્યાયમૂર્તિ એસ. એમ. સિકરી અને ન્યાયમૂર્તિ યુ. યુ. લલિત
• સમજૂતી: પુરુષોમાં સીધી બારમાંથી નિમણૂક પામીને સર્વોચ્ચ પદ (CJI) સુધી પહોંચવાના ઉદાહરણો છે (જેમ કે જસ્ટિસ સિકરી અને જસ્ટિસ લલિત), જ્યારે મહિલાઓમાં હજુ સુધી કોઈ સીધી નિમણૂક પામેલા જજ CJI કે કોલેજિયમનો ભાગ બની શક્યા નથી.

૮. ભવિષ્યમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) બનવાની સંભાવના ધરાવતા અને સીધી વકીલાતમાંથી નિમણૂક પામેલા હાલના ન્યાયાધીશો કયા છે?

• જવાબ: ન્યાયમૂર્તિ પી. એસ. નરસિમ્હા અને ન્યાયમૂર્તિ કે. વી. વિશ્વનાથન
• સમજૂતી: આ બંને ન્યાયાધીશો સીધા વકીલાતમાંથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં આવ્યા છે અને તેમની વરિષ્ઠતા (Seniority) ના આધારે ભવિષ્યમાં તેઓ ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બને તેવી પ્રબળ સંભાવના છે.

૯. વિશ્વમાં ન્યાયપાલિકામાં સૌથી વધુ મહિલા ન્યાયાધીશોનું પ્રમાણ (૫૪.૫%) કયા દેશમાં છે?

• જવાબ: દક્ષિણ આફ્રિકા
• સમજૂતી: દક્ષિણ આફ્રિકાએ પોતાના પ્રગતિશીલ બંધારણીય સુધારાઓ દ્વારા ન્યાયતંત્રમાં લિંગ સમાનતા લાવવામાં મોટી સફળતા મેળવી છે, જ્યાં મહિલા જજો બહુમતીમાં છે.

૧૦. કયા દેશોની બંધારણીય અદાલતોમાં મહિલા જજનું પ્રમાણ બરાબર ૫૦ ટકા (અડધોઅડધ) છે?

• જવાબ: કેનેડા, બેલ્જિયમ અને જર્મની
• સમજૂતી: આ વિકસિત દેશોએ પોતાની પસંદગી પ્રક્રિયા અને નીતિઓમાં એવા ફેરફારો કર્યા છે જેનાથી ન્યાયતંત્રમાં પુરુષો અને મહિલાઓનું સમાન પ્રતિનિધિત્વ (૫૦-૫૦%) જળવાઈ રહ્યું છે.

૧૧. ન્યાયતંત્રમાં લિંગ સમતુલા લાવવા માટે કયા દેશે 'દર બે પુરુષોની નિમણૂક પછી એક મહિલાની નિમણૂક ફરજિયાત' કરવાનો નિયમ બનાવ્યો છે?

• જવાબ: બેલ્જિયમ (વર્ષ ૨૦૧૪ ના સુધારા મુજબ)
• સમજૂતી: બેલ્જિયમે ૨૦૧૪ માં બંધારણીય સુધારો કરીને નક્કી કર્યું કે કોર્ટમાં દરેક લિંગનું ઓછામાં ઓછું ૧/૩ પ્રતિનિધિત્વ હોવું જોઈએ અને લક્ષ્ય પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી ૨:૧ ના રેશિયોમાં (૨ પુરુષ : ૧ મહિલા) જજની નિમણૂક કરવી.

૧૨. દક્ષિણ આફ્રિકાના બંધારણની કઈ કલમ ન્યાયપાલિકામાં દેશની જાતિ અને લિંગ રચનાનું પ્રતિબિંબ ઝીલવાનો આદેશ આપે છે?

• જવાબ: કલમ ૧૭૪(૨) [Article 174(2)]
• સમજૂતી: દક્ષિણ આફ્રિકાનું બંધારણ સ્પષ્ટપણે કહે છે કે ન્યાયતંત્ર દેશની વસ્તીની સામાજિક અને લિંગ સમાનતાને રજૂ કરતું હોવું જોઈએ. આ જ કારણે ત્યાંની બંધારણીય કોર્ટમાં ૧૧ માંથી ૬ જજ મહિલાઓ છે.

૧૩. ભારતીય બંધારણની કઈ કલમ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક કરવામાં આવે છે?

• જવાબ: કલમ ૧૨૪ (Article 124)
• સમજૂતી: ભારતીય બંધારણના ભાગ-૫ માં આવેલી કલમ ૧૨૪ સુપ્રીમ કોર્ટની સ્થાપના, બંધારણ અને ન્યાયાધીશોની નિમણૂક પ્રક્રિયા અંગેની જોગવાઈઓ જાહેર કરે છે.

૧૪. ભારતીય બંધારણની કઈ કલમ હેઠળ ઉચ્ચ ન્યાયાલય (હાઇકોર્ટ) ના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક થાય છે?

• જવાબ: કલમ ૨૧૭ (Article 217)
• સમજૂતી: કલમ ૨૧૭ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રાજ્યોની હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને સંબંધિત રાજ્યના રાજ્યપાલની સલાહથી કરવામાં આવે છે.

૧૫. ભારતમાં સુપ્રીમ કોર્ટના જજોની નિમણૂકમાં પહેલેથી જ કયા પ્રકારના પ્રતિનિધિત્વ (સંતુલન) ને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે?

• જવાબ: પ્રાદેશિક સંતુલન, ભૌગોલિક વૈવિધ્ય અને વિવિધ હાઇકોર્ટનું પ્રતિનિધિત્વ
• સમજૂતી: જોકે ભારતમાં લિંગ આધારિત અનામત નથી, છતાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં જજ નિમણૂક વખતે અલગ-અલગ રાજ્યો અને જુદી-જુદી હાઇકોર્ટના જજોને સ્થાન આપીને પ્રાદેશિક સંતુલન જાળવવાની પરંપરા પહેલેથી જ અમલમાં છે.

૧૬. ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓના ઓછા પ્રતિનિધિત્વ માટે કયું મુખ્ય સામાજિક-વ્યાવસાયિક કારણ જવાબદાર માનવામાં આવે છે?

• જવાબ: પરિવાર અને લાંબી વકીલાત કારકિર્દી વચ્ચે સંતુલન સાધવાની મુશ્કેલી
• સમજૂતી: ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકા સુધી પહોંચવા માટે વકીલાત ક્ષેત્રમાં દાયકાઓનો અનુભવ જોઈએ છે. આ લાંબા ગાળા દરમિયાન ઘણી મહિલા વકીલોને કૌટુંબિક જવાબદારીઓ અને વ્યવસાય વચ્ચે તાલમેલ મેળવવામાં નડતરરૂપ સામાજિક સ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડે છે.

૧૭. બંધારણીય સુધારા વિના પણ સુપ્રીમ કોર્ટ પોતાની રીતે મહિલા પ્રતિનિધિત્વ વધારવા માટે શું કરી શકે છે?

• જવાબ: પોતાની આંતરિક લેખિત નીતિ બનાવીને ઓછામાં ઓછું ૩૩.૩ ટકા મહિલાઓનું લક્ષ્ય નક્કી કરી શકે.
• સમજૂતી: કોલેજિયમ અને સુપ્રીમ કોર્ટ ધારે તો સ્વયં એક સંસ્થાકીય નીતિ (Policy) ઘડીને જજોની ભલામણ કરતી વખતે વન-થર્ડ (૧/૩) મહિલાઓ રાખવાનો આગ્રહ રાખી શકે છે.

૧૮. ઉચ્ચ ન્યાયપાલિકામાં મહિલાઓ, SC, ST અને OBC ને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ આપવા માટે બંધારણની કઈ કલમોમાં સુધારો સૂચવવામાં આવ્યો છે?

• જવાબ: કલમ ૧૨૪ અને કલમ ૨૧૭
• સમજૂતી: આ બંને કલમો અનુક્રમે સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટના જજોની નિમણૂક સાથે જોડાયેલી હોવાથી, જો ન્યાયતંત્રમાં સામાજિક અને લિંગ આધારિત સમાનતા લાવવી હોય તો આ કલમોમાં સુધારો કરવો પડે.

૧૯. ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધવાથી ન્યાયિક નિર્ણયો પર શું સકારાત્મક પ્રભાવ પડી શકે છે?

• જવાબ: ન્યાયિક નિર્ણયોમાં વિવિધ દૃષ્ટિકોણનો સમાવેશ અને મહિલા સંબંધી કેસોમાં વધુ સંવેદનશીલ અભિગમ.
• સમજૂતી: ન્યાયતંત્રમાં સમાજના દરેક વર્ગ અને લિંગનું પ્રતિનિધિત્વ હોવાથી અદાલતના વિચારો વધુ વ્યાપક બને છે, જેનાથી કાયદાનું અર્થઘટન વધુ ન્યાયી અને સર્વસમાવેશી બને છે.

૨૦. એશિયન દેશોમાં સિંગાપુર અને નેપાળની સરખામણીએ ન્યાયતંત્રમાં મહિલા પ્રતિનિધિત્વ બાબતે ભારતની સ્થિતિ કેવી છે?

• જવાબ: ભારત ઘણું પાછળ છે (સિંગાપુરમાં આશરે ૨૪%, નેપાળમાં ૧૭% જ્યારે ભારતમાં માત્ર ૫.૪%).
• સમજૂતી: આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત માત્ર પશ્ચિમી કે વિકસિત દેશોથી જ નહીં, પરંતુ પોતાના પાડોશી દેશ નેપાળ અને અન્ય એશિયન દેશો કરતા પણ ઉચ્ચ ન્યાયતંત્રમાં મહિલા ભાગીદારી બાબતે પાછળ છે.