તાજેતરમાં ઓડિશાના મયુરભંજ જિલ્લાના બારિપાડા નજીક બુઢાબાલંગા નદીના કિનારે લગભગ 1.5 કરોડ વર્ષ જૂના જીવાશ્મો (Fossils) મળી આવ્યા છે. 18 જૂન 2026ના રોજ જાહેર થયેલી આ શોધમાં શાર્કના દાંત, શાર્કની કરોડરજ્જુના ભાગો, માછલીઓના હાડકાં, મોલસ્કના શેલ્સ અને સૂક્ષ્મ સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિના અવશેષો મળી આવ્યા છે. આ શોધ માત્ર પુરાતત્વ કે ભૂસ્તરશાસ્ત્ર માટે જ નહીં પરંતુ ભારતના પ્રાચીન પર્યાવરણ, સમુદ્રી ઇતિહાસ અને ભૂગોળને સમજવા માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

આ સમાચાર ચર્ચામાં કેમ છે?

બારિપાડા ફોસિલ બેડમાં મળેલા જીવાશ્મો મિયોસિન યુગના હોવાનું માનવામાં આવે છે. આજના સમયમાં બારિપાડા સમુદ્રથી લગભગ 60 કિલોમીટર દૂર આવેલું છે, છતાં અહીં સમુદ્રી જીવોના અવશેષો મળ્યા છે. આ હકીકત દર્શાવે છે કે લાખો વર્ષ પહેલાં આ વિસ્તાર સમુદ્ર હેઠળ હતો.

આ શોધ ભારતના પૂર્વીય તટીય પ્રદેશોના ભૂગર્ભીય વિકાસને સમજવામાં નવી માહિતી પૂરી પાડી શકે છે. સાથે સાથે બારિપાડા વિસ્તારને ભવિષ્યમાં જિયો-હેરિટેજ સાઇટ અથવા ફોસિલ પાર્ક તરીકે વિકસાવવાની ચર્ચા પણ ફરી તેજ બની છે.

બારિપાડા ફોસિલ બેડ શું છે?

ફોસિલ બેડ એ એવા અવસાદી ખડકો અથવા સ્તરો હોય છે જેમાં પ્રાચીન જીવોના અવશેષો, છાપો અથવા જીવનના અન્ય પુરાવા સુરક્ષિત રીતે જળવાઈ રહે છે.

ઓડિશાના મયુરભંજ જિલ્લામાં આવેલ બારિપાડા ફોસિલ બેડ લાંબા સમયથી વૈજ્ઞાનિકોની રસનો વિષય રહ્યો છે. અહીં મળેલા જીવાશ્મોમાં બે પ્રકારના અવશેષો જોવા મળે છે:

કશેરુકી (Vertebrate) જીવાશ્મ

• શાર્કના દાંત
• શાર્કના વર્ટિબ્રા (કરોડરજ્જુના ભાગો)
• માછલીઓના હાડકાં

અકશેરુકી (Invertebrate) જીવાશ્મ

• મોલસ્ક શેલ્સ
• સૂક્ષ્મ સમુદ્રી જીવોના અવશેષો
• અન્ય દરિયાઈ સજીવોના અવશેષ

પ્રાથમિક અભ્યાસ મુજબ, અહીં મળેલા માછલીના જીવાશ્મોમાં લગભગ અડધા અવશેષો શાર્ક સાથે સંબંધિત છે.

મિયોસિન યુગ વિશે જાણવું જરૂરી

મળેલા જીવાશ્મો મિયોસિન યુગના હોવાનું માનવામાં આવે છે.

મિયોસિન યુગની મુખ્ય માહિતી

મિયોસિન યુગ દરમિયાન પૃથ્વી પર મોટા પાયે ભૂગર્ભીય પરિવર્તનો થયા હતા. સમુદ્રના સ્તરમાં થયેલા ફેરફારો અને ટેક્ટોનિક ગતિઓના કારણે અનેક વિસ્તારો ક્યારેક સમુદ્રમાં ડૂબ્યા અને પછી જમીન તરીકે બહાર આવ્યા.

આ શોધ ભારતના ભૂગોળ વિશે શું કહે છે?

બારિપાડા આજે આંતરિક ભૂમિ વિસ્તાર છે. છતાં અહીં સમુદ્રી જીવાશ્મો મળવાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કારણ એ છે કે ભૂતકાળમાં આ વિસ્તાર પર છીછરો સમુદ્ર ફેલાયેલો હતો.

આમાંથી વૈજ્ઞાનિકોને નીચેની બાબતો સમજવામાં મદદ મળે છે:

• પ્રાચીન સમુદ્રી સીમાઓ ક્યાં સુધી વિસ્તરેલી હતી
• બંગાળની ખાડીનો ભૂગર્ભીય વિકાસ કેવી રીતે થયો
• સમુદ્રના સ્તરમાં થયેલા લાંબા ગાળાના ફેરફારો
• પૂર્વ ભારતના પર્યાવરણીય ઇતિહાસ વિશે નવી માહિતી

આવા અભ્યાસોથી પ્રાચીન જળવાયુ પરિવર્તન અને સમુદ્રી પરિસ્થિતિઓનું પુનઃનિર્માણ કરી શકાય છે.

શાર્કના દાંતનું વિશેષ મહત્વ

જીવાશ્મ વિજ્ઞાનમાં શાર્કના દાંત ખૂબ જ મહત્વ ધરાવે છે.

તેના મુખ્ય કારણો:

• દાંતની બહારની એનામેલની સ્તર અત્યંત મજબૂત હોય છે.
• લાખો વર્ષ સુધી જમીનમાં સુરક્ષિત રહી શકે છે.
• વિવિધ શાર્ક પ્રજાતિઓની ઓળખ કરવામાં મદદ કરે છે.
• સમુદ્રી પર્યાવરણ વિશે માહિતી આપે છે.

આ કારણે વિશ્વભરના સમુદ્રી જીવાશ્મ અભ્યાસોમાં શાર્કના દાંત સૌથી વધુ મળતા અને સૌથી વિશ્વસનીય પુરાવા ગણાય છે.

શોધ કોણે કરી?

આ મહત્વપૂર્ણ શોધ એક વિદ્યાર્થી ક્ષેત્ર અભ્યાસ (Field Trip) દરમિયાન થઈ હતી.

આ અભિયાનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું:

Dr Debabrata Nandi

તેઓ ઉત્તર ઓડિશા યુનિવર્સિટી અને મહારાજા શ્રીરામચંદ્ર ભંજા દેવ યુનિવર્સિટી સાથે સંકળાયેલા છે.

આ શોધ બાદ વિવિધ પેલિયોન્ટોલોજિસ્ટ્સ અને સંશોધન સંસ્થાઓ સાથે મળીને વધુ અભ્યાસ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે.

"અસુર હાડા" અને સ્થાનિક લોકસ્મૃતિ

વિજ્ઞાનિકો માટે આ જીવાશ્મો સંશોધનનો વિષય છે, પરંતુ સ્થાનિક લોકો માટે આ અવશેષો લાંબા સમયથી જાણીતા હતા.

મયુરભંજના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ હાડકાં જેવા અવશેષોને "અસુર હાડા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સ્થાનિક ભાષામાં તેનો અર્થ "દૈત્યના હાડકાં" થાય છે.

ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં પ્રાચીન જીવાશ્મો વિશે લોકકથાઓ અને પરંપરાગત માન્યતાઓ જોવા મળે છે. આવી લોકસ્મૃતિઓ ઘણી વખત વૈજ્ઞાનિક શોધ માટે મહત્વપૂર્ણ સંકેત સાબિત થાય છે.

જિયો-હેરિટેજ સાઇટ શું છે?

જિયો-હેરિટેજ સાઇટ એવા સ્થળોને કહેવામાં આવે છે જ્યાં વિશિષ્ટ ભૂગર્ભીય, જીવાશ્મીય અથવા વૈજ્ઞાનિક મહત્વ ધરાવતી રચનાઓ હોય.

આવા સ્થળોના મુખ્ય હેતુ:

• વૈજ્ઞાનિક સંશોધન
• શિક્ષણ
• સંરક્ષણ
• જિયો-ટુરિઝમનો વિકાસ
• સ્થાનિક રોજગાર સર્જન

બારિપાડા ફોસિલ ઝોનને ભવિષ્યમાં જિયો-હેરિટેજ સાઇટ અથવા ફોસિલ પાર્ક તરીકે વિકસાવવામાં આવે તો તે પૂર્વ ભારતના મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક કેન્દ્રોમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.

ભારત માટે સંભવિત લાભ

વૈજ્ઞાનિક લાભ

• પ્રાચીન સમુદ્રી જીવન અંગે નવી માહિતી
• જળવાયુ પરિવર્તનના ઐતિહાસિક અભ્યાસમાં મદદ
• ભારતના ભૂગર્ભીય વિકાસની સમજ

શૈક્ષણિક લાભ

• વિદ્યાર્થીઓ માટે જીવંત પ્રયોગશાળા
• પેલિયોન્ટોલોજી અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રમાં સંશોધન તકો

આર્થિક લાભ

• જિયો-ટુરિઝમનો વિકાસ
• સ્થાનિક રોજગારી
• વૈજ્ઞાનિક પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન

પડકારો અને ચિંતાઓ

આવા જીવાશ્મીય સ્થળોને કેટલાક જોખમો પણ હોય છે:

• ગેરકાયદેસર જીવાશ્મ સંગ્રહ
• શહેરીકરણ અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ
• કુદરતી ધોવાણ
• સંરક્ષણ માટે પૂરતા નાણાંનો અભાવ
• જનજાગૃતિનો અભાવ

જો સમયસર સંરક્ષણ ન થાય તો અમૂલ્ય વૈજ્ઞાનિક માહિતી કાયમ માટે નષ્ટ થઈ શકે છે.

પરીક્ષા દ્રષ્ટિએ મહત્વ

પ્રિલિમ્સ માટે યાદ રાખવા જેવા તથ્યો

• બારિપાડા કયા રાજ્યમાં છે? → ઓડિશા
• જિલ્લો → મયુરભંજ
• નદી → બુઢાબાલંગા
• જીવાશ્મોનો સમયગાળો → મિયોસિન યુગ
• મિયોસિન કયા પીરિયડનો ભાગ છે? → નીઓજીન
• મિયોસિન કયા એરાનો ભાગ છે? → સિનોઝોઇક
• સ્થાનિક નામ → અસુર હાડા
• સમુદ્રથી વર્તમાન અંતર → આશરે 60 કિમી

મેન્સ માટે ઉપયોગી મુદ્દા

• જિયો-હેરિટેજ સંરક્ષણનું મહત્વ
• ભારતના જીવાશ્મીય વારસાનું સંરક્ષણ
• પેલિયોન્ટોલોજી અને જળવાયુ પરિવર્તન અભ્યાસ
• ભૂગર્ભીય પુરાવાઓ દ્વારા પ્રાચીન પર્યાવરણનું પુનઃનિર્માણ

નિષ્કર્ષ

મયુરભંજ જિલ્લાના બારિપાડા વિસ્તારમાં મળેલા લગભગ 1.5 કરોડ વર્ષ જૂના સમુદ્રી જીવાશ્મો માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક શોધ નથી, પરંતુ ભારતના પ્રાચીન પર્યાવરણ અને ભૂગોળના ઇતિહાસ તરફ ખૂલતી મહત્વપૂર્ણ બારી છે. આ શોધ દર્શાવે છે કે આજનો આંતરિક ભૂમિ વિસ્તાર ક્યારેક સમુદ્રનો ભાગ હતો. શાર્કના દાંતથી લઈને સૂક્ષ્મ સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિના અવશેષો સુધીના પુરાવા વૈજ્ઞાનિકોને લાખો વર્ષ જૂની પરિસ્થિતિઓ સમજવામાં મદદ કરશે. સાથે જ, બારિપાડાને જિયો-હેરિટેજ સાઇટ તરીકે વિકસાવવાની દિશામાં આ શોધ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે. 

૨૦ વન-લાઇનર પ્રશ્નો, તેના જવાબો અને દરેક પ્રશ્નની  સમજૂતી આપેલી છે

૧. તાજેતરમાં 1.5 કરોડ વર્ષ જૂના સમુદ્રી જીવાશ્મો ઓડિશાના કયા જિલ્લામાંથી મળી આવ્યા છે?

• જવાબ: મયુરભંજ જિલ્લો (બારિપાડા નજીક).
• સમજૂતી: ઓડિશાના મયુરભંજ જિલ્લાનું બારિપાડા ક્ષેત્ર ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ સમૃદ્ધ છે, જ્યાં જૂન 2026માં આ ઐતિહાસિક જીવાશ્મો સત્તાવાર રીતે જાહેર કરાયા છે.

૨. આ જીવાશ્મો કઈ નદીના કિનારેથી મળી આવ્યા છે?

• જવાબ: બુઢાબાલંગા નદી (Budhabalanga River).
• સમજૂતી: બુઢાબાલંગા નદીના પ્રવાહ અને તેના કાંપના સ્તરો (Sedimentary layers) ના કારણે લાખો વર્ષ જૂના અવશેષો સચવાઈ રહ્યા અને ધોવાણના કારણે સપાટી પર આવ્યા.

૩. બારિપાડામાં મળેલા જીવાશ્મો કયા ભૂગર્ભીય યુગ (Geological Epoch) ના હોવાનું માનવામાં આવે છે?

• જવાબ: મિયોસિન યુગ (Miocene Epoch).
• સમજૂતી: મિયોસિન યુગ પૃથ્વીના ઇતિહાસનો એવો સમય હતો જ્યારે આધુનિક સસ્તન પ્રાણીઓ અને સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિનો ઝડપી વિકાસ થઈ રહ્યો હતો.

૪. મિયોસિન યુગ કયા ભૂગર્ભીય મહાયુગ (Era) અને પીરિયડ (Period) નો ભાગ છે?

• જવાબ: સિનોઝોઇક એરા (Cenozoic Era) અને નીઓજીન પીરિયડ (Neogene Period).
• સમજૂતી: પૃથ્વીના ભૌગોલિક કેલેન્ડરમાં 'સિનોઝોઇક' એ નૂતન જીવયુગ છે, જેની અંદર નીઓજીન પીરિયડ હેઠળ મિયોસિન યુગ આવે છે.

૫. આજે સમુદ્રથી 60 કિમી દૂર હોવા છતાં બારિપાડામાં સમુદ્રી જીવાશ્મો મળવા પાછળનું ભૌગોલિક કારણ શું છે?

• જવાબ: પ્રાચીન સમયમાં આ વિસ્તાર છીછરા સમુદ્ર (Shallow Sea) હેઠળ ડૂબેલો હતો.
• સમજૂતી: ટેક્ટોનિક પ્લેટોની હલચલ અને સમુદ્રના સ્તરમાં થતા ફેરફારોને કારણે લાખો વર્ષો પહેલાં બંગાળની ખાડીનો વિસ્તાર અત્યારના અંતરિયાળ જમીન ભાગ સુધી ફેલાયેલો હતો.

૬. બારિપાડા ફોસિલ બેડમાંથી કયા બે પ્રકારના જીવાશ્મો પ્રમુખપણે મળ્યા છે?

• જવાબ: કશેરુકી (Vertebrate) અને અકશેરુકી (Invertebrates) જીવાશ્મો.
• સમજૂતી: કશેરુકીમાં કરોડરજ્જુ ધરાવતા જીવો જેવા કે શાર્ક અને માછલીઓ, જ્યારે અકશેરુકીમાં મોલસ્ક શેલ (શંખ/છીપલાં) અને સૂક્ષ્મ જીવોનો સમાવેશ થાય છે.

૭. મળેલા કશેરુકી (Vertebrate) જીવાશ્મોમાં લગભગ અડધા અવશેષો કયા જીવના છે?

• જવાબ: શાર્ક (Shark) ના દાંત અને કરોડરજ્જુના ભાગો.
• સમજૂતી: આ વિસ્તારમાં પ્રાચીન સમયમાં શાર્કની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં હશે તેવું આ પુરાવા પરથી સાબિત થાય છે.

૮. જીવાશ્મ વિજ્ઞાન (Paleontology) માં શાર્કના દાંતને સૌથી વિશ્વસનીય પુરાવો કેમ માનવામાં આવે છે?

• જવાબ: કારણ કે તેના દાંત પરનું 'એનામેલ' સ્તર અત્યંત મજબૂત હોય છે જે લાખો વર્ષો સુધી સડતું નથી.
• સમજૂતી: માછલીઓના અન્ય નરમ હાડકાં સમય જતાં નષ્ટ થઈ જાય છે, પરંતુ શાર્કના દાંત પથ્થર જેવા મજબૂત હોવાથી પથ્થરોના સ્તરોમાં લાખો વર્ષો સુધી સુરક્ષિત રહે છે.

૯. સ્થાનિક લોકો આ જીવાશ્મો અથવા અજીબોગરીબ હાડકાંને કયા પરંપરાગત નામે ઓળખે છે?

• જવાબ: "અસુર હાડા".
• સમજૂતી: સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને લોકસ્મૃતિમાં "અસુર હાડા" નો અર્થ 'દૈત્ય કે રાક્ષસના હાડકાં' થાય છે. વિજ્ઞાનના વિકાસ પહેલાં લોકો તેને પૌરાણિક કથાઓ સાથે જોડતા હતા.

૧૦. આ મહત્વપૂર્ણ શોધ કયા પ્રોફેસર/વૈજ્ઞાનિકના નેતૃત્વ હેઠળના વિદ્યાર્થીઓના ફિલ્ડ ટ્રીપ દરમિયાન થઈ?

• જવાબ: ડૉ. દેબબ્રત નાંદી (Dr. Debabrata Nandi).
• સમજૂતી: તેઓ ઉત્તર ઓડિશા યુનિવર્સિટી (મહારાજા શ્રીરામચંદ્ર ભંજા દેવ યુનિવર્સિટી) સાથે સંકળાયેલા છે, જેમણે વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક પ્રવાસ દરમિયાન આ શોધ કરી.

૧૧. 'જિયો-હેરિટેજ સાઇટ' (Geo-Heritage Site) એટલે શું?

• જવાબ: વિશિષ્ટ ભૂગર્ભીય, જીવાશ્મીય કે વૈજ્ઞાનિક મહત્વ ધરાવતું ભૌગોલિક સ્થળ.
• સમજૂતી: આવી સાઇટ્સ પૃથ્વીના ઉત્ક્રાંતિના ઇતિહાસને સમજવા માટે મહત્વની હોવાથી તેને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને જિયો-ટુરિઝમ (ભૂ-પર્યટન) માટે સંરક્ષિત કરવામાં આવે છે.

૧૨. મિયોસિન યુગનો અંદાજિત સમયગાળો કેટલો માનવામાં આવે છે?

• જવાબ: લગભગ 2.3 કરોડ વર્ષ પહેલાંથી લઈને 53 લાખ વર્ષ પહેલાં સુધીનો.
• સમજૂતી: આ યુગ દરમિયાન પૃથ્વી પર હિમાલય પર્વતમાળાના ઉત્થાનની પ્રક્રિયા ખૂબ જ તીવ્ર બની હતી અને વૈશ્વિક આબોહવા ધીમે ધીમે ઠંડી થવા લાગી હતી.

૧૩. મિયોસિન યુગ દરમિયાન પૃથ્વીનું હવામાન કેવું હતું?

• જવાબ: શરૂઆતમાં ગરમ અને ભેજવાળું હવામાન.
• સમજૂતી: આ અનુકૂળ ગરમ હવામાનને કારણે જ સમુદ્રોમાં અને જમીન પર મોટા પાયે વનસ્પતિ તથા વિશિષ્ટ જીવોનો વિકાસ શક્ય બન્યો હતો.

૧૪. બારિપાડા ફોસિલ બેડની શોધથી ભારતના કયા દરિયાઈ ક્ષેત્રના ભૌગોલિક વિકાસને સમજવામાં મદદ મળશે?

• જવાબ: બંગાળની ખાડી (Bay of Bengal) અને ભારતના પૂર્વીય તટીય પ્રદેશો.
• સમજૂતી: પૂર્વ કિનારાની ભૌગોલિક સીમાઓ સમય જતાં કેવી રીતે બદલાઈ અને ક્યારે સમુદ્ર પાછળ હટ્યો તેનો સચોટ ક્રમ આ જીવાશ્મોના સ્તરો (Stratigraphy) પરથી જાણી શકાશે.

૧૫. આ જીવાશ્મોના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસથી ભવિષ્યમાં કઈ વૈશ્વિક સમસ્યાને સમજવામાં મદદ મળી શકે છે?

• જવાબ: પ્રાચીન જળવાયુ પરિવર્તન (Paleoclimate Change) અને સમુદ્રના સ્તરમાં થતા ફેરફારો.
• સમજૂતી: ભૂતકાળમાં પૃથ્વી ગરમ થવાથી સમુદ્રનું સ્તર કેટલું વધ્યું હતું, તેનો અભ્યાસ કરીને આધુનિક ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસરોનું પૂર્વાનુમાન લગાવી શકાય છે.

૧૬. બારિપાડા ક્ષેત્રને સંરક્ષિત કરવાથી સ્થાનિક સ્તરે કયો મોટો આર્થિક લાભ થઈ શકે છે?

• જવાબ: જિયો-ટુરિઝમ (Geo-tourism) અને ફોસિલ પાર્કનો વિકાસ.
• સમજૂતી: જો આ વિસ્તારને ફોસિલ પાર્ક જાહેર કરાય, તો દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ અને સંશોધકો આવવાથી સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની નવી તકો ઉભી થાય છે.

૧૭. બારિપાડા ફોસિલ બેડ જેવા સ્થળોના સંરક્ષણ સામે અત્યારે મુખ્ય પડકારો કયા છે?

• જવાબ: ગેરકાયદેસર જીવાશ્મ સંગ્રહ, શહેરીકરણ અને કુદરતી ધોવાણ.
• સમજૂતી: જનજાગૃતિના અભાવે કિંમતી જીવાશ્મો કાં તો તૂટી જાય છે અથવા કાળાબજારમાં વેચાઈ જાય છે, જેનાથી વૈજ્ઞાનિક ડેટા કાયમ માટે નષ્ટ થઈ શકે છે.

૧૮. વિજ્ઞાનની કઈ શાખા હેઠળ જીવાશ્મોનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવામાં આવે છે?

• જવાબ: પેલિયોન્ટોલોજી (Paleontology - જીવાશ્મ વિજ્ઞાન).
• સમજૂતી: પેલિયોન્ટોલોજીમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના પથ્થર બની ગયેલા અવશેષોના આધારે પૃથ્વીના પ્રાચીન જીવ સૃષ્ટિના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કરાય છે.

૧૯. બારિપાડામાં મળેલા અકશેરુકી જીવાશ્મોમાં કયા સમુદ્રી જીવોના કોચલા (Shells) મળી આવ્યા છે?

• જવાબ: મોલસ્ક (Molluscs).
• સમજૂતી: મોલસ્ક વર્ગમાં ખરીદારીવાળા જીવો જેવા કે શંખ, છીપલાં અને ગુંગળામણિયા જીવો આવે છે, જે સમુદ્રના તળિયાની પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે.

૨૦. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની દ્રષ્ટિએ મુખ્ય પરીક્ષા (Mains) માં આ મુદ્દો કયા વિષયો સાથે સંકલિત રીતે પુછાઈ શકે છે?

• જવાબ: ભૂગોળ, પર્યાવરણ, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને સાંસ્કૃતિક/જિયો-હેરિટેજ સંરક્ષણ.
• સમજૂતી: આ વિષય માત્ર કરંટ અફેર્સ નથી, પરંતુ ભારતની ભૌગોલિક ઉત્પત્તિ (Geomorphology) અને પર્યાવરણીય વારસાના સંરક્ષણની નીતિઓ સાથે સીધો જોડાયેલો છે.