ભારતના ઇતિહાસમાં એવા કેટલાક પ્રસંગો છે, જેમણે માત્ર સમયને નહીં પરંતુ સમગ્ર રાષ્ટ્રીય ચેતનાને બદલી નાખી છે. 1914નું કોમાગાટા મારૂ ઘટના અને આજના સમયમાં ઉઠેલો મતાધિકારને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવાનો મુદ્દો – બંને અલગ સમયગાળાના હોવા છતાં ભારતીય લોકશાહી અને સ્વાભિમાનની લાંબી યાત્રાને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

              એક તરફ વિદેશી ધરતી પર ભારતીયો સામે થયેલા જાતિઆધારિત ભેદભાવ સામેનો વિરોધ હતો, તો બીજી તરફ આજે પોતાના દેશમાં મતાધિકારને વધુ મજબૂત બનાવવાની માંગ છે. આ બંને પ્રસંગો આપણને યાદ અપાવે છે કે અધિકારો ક્યારેય સહેલાઈથી મળતા નથી; તે સતત સંઘર્ષ અને જાગૃતિથી જ સુરક્ષિત રહે છે.

કોમાગાટા મારૂ ઘટના: વિદેશી ધરતી પર ભારતીય સ્વાભિમાનની કસોટી

           1914માં બનેલી કોમાગાટા મારૂ ઘટના ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળના વૈશ્વિક પરિમાણને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. આ માત્ર એક જહાજની મુસાફરી નહોતી; તે સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓ સામેનો રાજકીય પડકાર હતો.

          જાપાનના સ્ટીમશિપ કોમાગાટા મારૂ, જેને ઘણા લોકો “ગુરુ નાનક જહાજ” તરીકે ઓળખતા હતા, હૉંગકોંગથી કેનેડાના વેન્કુવર સુધી 376 ભારતીય મુસાફરોને લઈને નીકળ્યું. મોટાભાગના મુસાફરો પંજાબના ખેડૂત, કામદારો અને સૈનિક પરિવારોમાંથી આવતા હતા. તેઓ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પ્રજા તરીકે સમાન અધિકારો મેળવવાની આશા સાથે કેનેડા પહોંચ્યા હતા.

આ મુસાફરી પાછળ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી ગુરદિત સિંહ સંધૂએ, જેમણે કેનેડાની ભેદભાવપૂર્ણ ઇમિગ્રેશન નીતિને પડકારવાનો નિર્ણય કર્યો.

‘Continuous Journey Regulation’: કાયદાના નામે જાતિવાદ

          કેનેડાની સરકારે 1908માં “Continuous Journey Regulation” નામનો કાયદો બનાવ્યો હતો. આ નિયમ મુજબ કોઈ પણ ઇમિગ્રન્ટને પોતાના જન્મદેશમાંથી સતત મુસાફરી કરીને જ કેનેડા આવવું ફરજિયાત હતું.

         પરંતુ હકીકતમાં ભારતથી કેનેડા સુધી સીધી જહાજ સેવા ઉપલબ્ધ નહોતી. પરિણામે આ નિયમ કાયદેસર દેખાતો હોવા છતાં દક્ષિણ એશિયાઈ, ખાસ કરીને ભારતીયો માટે છુપાયેલો પ્રતિબંધ બની ગયો.

   બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પ્રજા હોવા છતાં ભારતીયોને પ્રવેશ ન મળવો એ સામ્રાજ્યની દ્વિધા નીતિનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ હતું.

વેન્કુવર ખાતેનો ટકરાવ

               મે 1914માં કોમાગાટા મારૂ વેન્કુવર બંદરે પહોંચી ગયું, પરંતુ કેનેડિયન સત્તાધીશોએ જહાજને ડોક કરવાની મંજૂરી આપી નહોતી. માત્ર 24 મુસાફરોને જ ઉતરવાની પરવાનગી મળી, કારણ કે તેઓ અગાઉ કેનેડામાં રહી ચૂક્યા હતા.

              સ્થાનિક ભારતીય સમુદાયે મુસાફરોની મદદ માટે “શોર કમિટી” રચી. આ કમિટીએ કાનૂની લડત લડી, ખોરાક અને પાણીની વ્યવસ્થા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને મુસાફરોને ન્યાય અપાવવાની કોશિશ કરી. છતાં, કોર્ટનો નિર્ણય સરકારના પક્ષમાં રહ્યો.

         લગભગ બે મહિના સુધી જહાજ સમુદ્રમાં અટવાયેલું રહ્યું. પુરવઠો મર્યાદિત કરાયો અને અંતે કેનેડિયન નૌકાદળની દેખરેખ હેઠળ જહાજને પાછું મોકલી દેવામાં આવ્યું.

બડ્જ બડ્જ ઘટના: દુઃખદ અંત

              સપ્ટેમ્બર 1914માં કોમાગાટા મારૂ ભારત પરત આવ્યું અને કોલકાતા નજીક બડ્જ બડ્જ ખાતે પહોંચ્યું. બ્રિટિશ સરકારે મુસાફરોને સીધા પંજાબ મોકલવા માટે વિશેષ ટ્રેનમાં બેસવા કહ્યું, પરંતુ મુસાફરો એનો વિરોધ કરીને કલકત્તા તરફ કૂચ કરવા લાગ્યા.

               આ દરમિયાન બ્રિટિશ પોલીસે ગોળીબાર કર્યો. લગભગ 20 મુસાફરો મોતને ભેટ્યા અને અનેક લોકોને ધરપકડ કરવામાં આવી. ગુરદિત સિંહ સંધૂ લાંબા સમય સુધી છુપાયેલા રહ્યા અને અંતે મહાત્મા ગાંધીની સલાહ પર 1920માં આત્મસમર્પણ કર્યું. તેમને પાંચ વર્ષની સજા ભોગવવી પડી.

સ્વાતંત્ર્ય ચળવળ પર પડેલો પ્રભાવ

કોમાગાટા મારૂ ઘટના માત્ર દુર્ઘટના નહોતી; તે ભારતીય રાજકીય જાગૃતિનો ટર્નિંગ પોઈન્ટ બની.

ગદર આંદોલનને મળેલી નવી ઊર્જા

વિદેશમાં વસતા ભારતીયોને સમજાયું કે બ્રિટિશ પ્રજા હોવાનો દાવો માત્ર કાગળ પર જ હતો. આ ઘટનાએ ગદર પાર્ટીમાં મોટી સંખ્યામાં યુવાનોને જોડાવા પ્રેર્યા.

સામ્રાજ્યવાદી દ્વિમાનદંડનો પર્દાફાશ

એક તરફ ભારતીયોને પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટન માટે લડવા કહેવામાં આવતું હતું, જ્યારે બીજી તરફ તેમને બ્રિટિશ વસાહતોમાં પ્રવેશથી વંચિત રાખવામાં આવતાં હતા.

ભારત-કેનેડા સંબંધોમાં ઐતિહાસિક ક્ષણ

આ ઘટના આજે પણ બંને દેશોના ઇતિહાસમાં મહત્વ ધરાવે છે. વર્ષ 2016માં કેનેડાના વડાપ્રધાને સંસદમાં સત્તાવાર માફી માંગીને આ અન્યાયને સ્વીકાર્યો હતો.

ગદર ચળવળ: વિદેશમાંથી ઉઠેલો સ્વાતંત્ર્યનો શંખનાદ

        કોમાગાટા મારૂ ઘટના સમજવા માટે ગદર ચળવળને સમજવી જરૂરી છે. આ એક આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રાંતિકારી આંદોલન હતું, જે મુખ્યત્વે ઉત્તર અમેરિકામાં વસતા ભારતીયોએ શરૂ કર્યું.

1913માં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં “પેસિફિક કોસ્ટ હિન્દુસ્તાન એસોસિયેશન” તરીકે તેની સ્થાપના થઈ. તેનો મુખ્ય હેતુ બ્રિટિશ શાસનને હટાવી ભારતને સ્વતંત્ર બનાવવાનો હતો.

મુખ્ય નેતાઓ

• લાલા હરદયાલ – વિચારધારાના મુખ્ય પ્રેરક
• સોહન સિંહ ભાખના – પ્રથમ અધ્યક્ષ
• તારકનાથ દાસ – ‘ફ્રી હિન્દુસ્તાન’ જર્નલના સ્થાપક
• કર્તાર સિંહ સરાભા – યુવા ક્રાંતિકારી અને શહીદ

ગદર ચળવળની વિશેષતા એ હતી કે તેમાં ધર્મ, જાતિ કે પ્રદેશનો ભેદ ન હતો. સીખ, હિંદુ અને મુસ્લિમ તમામ ભારતીયો એક જ રાષ્ટ્રીય ઓળખ હેઠળ જોડાયા.

તેમનું અખબાર “ગદર” વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ થયું. તેના મસ્તક પર લખાયેલું સૂત્ર હતું – અંગ્રેજી રાજનો દુશ્મન.

1915નો ગદર વિદ્રોહ પ્રયાસ

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થતા ગદર નેતાઓએ બ્રિટિશ સેનાની વ્યસ્તતાને તક તરીકે જોઈ. હજારો ક્રાંતિકારીઓ ભારત પરત આવ્યા અને સૈનિકોમાં બળવો ઉભો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.

21 ફેબ્રુઆરી 1915ના રોજ મોટા વિદ્રોહની યોજના હતી, પરંતુ બ્રિટિશ ગુપ્તચર તંત્રે આ યોજના ભાંગી કાઢી. જાસૂસ કિરપાલ સિંહ દ્વારા માહિતી લીક થતાં મોટા પાયે ધરપકડો થઈ. અનેક ક્રાંતિકારીઓને ફાંસી આપવામાં આવી અને 1915નો ડિફેન્સ ઓફ ઇન્ડિયા એક્ટ લાગુ કરવામાં આવ્યો.

ત્યાં છતાં ગદર ચળવળે સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષમાં ક્રાંતિકારી વિચારધારાનું બીજ વાવ્યું.

મતાધિકારનો મુદ્દો: આજના ભારતનો લોકશાહી પ્રશ્ન

      ઈતિહાસના પાનાંઓમાંથી બહાર આવીને આજે ભારત ફરી એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે – મતાધિકારને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવો જોઈએ કે નહીં?  વિપક્ષ પક્ષો દ્વારા માંગ ઉઠાવવામાં આવી છે કે મત આપવાનો અધિકાર માત્ર કાનૂની નહીં પરંતુ બંધારણીય મૂળભૂત અધિકાર હોવો જોઈએ. આ ચર્ચા ખાસ કરીને મતદાર યાદીમાં નામ કાપી નાખવાના આક્ષેપો વચ્ચે વધુ તીવ્ર બની છે.

ભારતમાં મતાધિકારની હાલની સ્થિતિ

       ભારતમાં મતાધિકાર સર્વજન પ્રૌઢ મતાધિકારના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. બંધારણના આર્ટિકલ 326 અનુસાર 18 વર્ષથી વધુ વયના દરેક નાગરિકને મત આપવાનો અધિકાર છે.

1988ના 61મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા મતદાન વય 21થી ઘટાડીને 18 કરવામાં આવી હતી.

મતદાન સંબંધિત નિયમો મુખ્યત્વે નીચેના કાયદાઓ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે:

• પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 – મતદાર નોંધણી અને પાત્રતા
• પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1951 – ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને અયોગ્યતાઓ

હાલમાં મતાધિકારને “સ્ટેટ્યુટરી રાઈટ” એટલે કે કાયદા દ્વારા આપવામાં આવેલ અધિકાર માનવામાં આવે છે.

મતદાનની સ્વતંત્રતા અને અભિવ્યક્તિનો અધિકાર

            ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટે મતદાનની પ્રક્રિયાને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સાથે જોડેલી છે. આર્ટિકલ 19(1)(a) હેઠળ મતદારને પોતાની પસંદગી વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર છે. NOTA (None of the Above) વિકલ્પ પણ આ જ અભિવ્યક્તિ સ્વતંત્રતાનો ભાગ ગણાય છે. એટલે મત આપવો કાયદાકીય અધિકાર છે, પરંતુ મતની પસંદગી વ્યક્ત કરવી મૂળભૂત સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલી માનવામાં આવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓ

ભારતીય ન્યાયપાલિકાએ અનેક ચુકાદાઓ દ્વારા મતાધિકારની પ્રકૃતિ સ્પષ્ટ કરી છે.

એન.પી. પોન્નુસ્વામી કેસ (1952)
કોર્ટએ જણાવ્યું કે મતાધિકાર સંપૂર્ણપણે કાનૂની અધિકાર છે.

જ્યોતિ બસુ કેસ (1982)
સુપ્રીમ કોર્ટે ફરી સ્પષ્ટ કર્યું કે મતદાન neither fundamental nor common law right છે.

કુલદીપ નાયર કેસ (2006)
મતાધિકારને સ્ટેટ્યુટરી રાઈટ તરીકે જ માન્યતા આપવામાં આવી.

મતાધિકારને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવાની માંગ કેમ?

આ માંગ પાછળ અનેક દલીલો છે:

1. નાગરિકોને સીધું સુપ્રીમ કોર્ટમાં જવાની તક મળશે.
2. મતદાર યાદીમાંથી નામ કાપવા જેવી કાર્યવાહી સામે વધુ કાનૂની સુરક્ષા મળશે.
3. લોકશાહી ભાગીદારી મજબૂત બનશે.
4. ડૉ. બી.આર. આંબેડકરે વ્યક્ત કરેલી ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખી ભવિષ્યમાં સત્તાનો દુરુપયોગ અટકાવી શકાય.

ઇતિહાસ અને વર્તમાન વચ્ચેનો સંબંધ

કોમાગાટા મારૂ ઘટનામાં ભારતીયોએ વિદેશી ધરતી પર અધિકારો માટે સંઘર્ષ કર્યો હતો. આજે ભારતના નાગરિકો પોતાના દેશમાં મતાધિકારને વધુ મજબૂત બનાવવા માંગે છે.

બંને પ્રસંગો આપણને એક જ સંદેશ આપે છે – અધિકાર માટે જાગૃતિ અને લોકશાહી માટે સતત સંઘર્ષ જરૂરી છે.

લોકશાહીની મજબૂતી માટેનો માર્ગ

ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકતંત્ર છે. પરંતુ લોકશાહી માત્ર ચૂંટણીથી જ જીવંત રહેતી નથી; તે નાગરિકોના વિશ્વાસ, સમાનતા અને ભાગીદારીથી મજબૂત બને છે.

મતાધિકારને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવો કે નહીં તે ચર્ચાનો વિષય બની શકે, પરંતુ આ ચર્ચા પોતે જ લોકશાહી પરિપક્વતાનું ચિહ્ન છે.

કોમાગાટા મારૂના મુસાફરોને ન્યાય મળ્યો નહોતો, પરંતુ તેમની લડતએ સ્વાતંત્ર્ય સંઘર્ષને નવી દિશા આપી. ગદર ચળવળે ક્રાંતિકારી ચેતનાને જન્મ આપ્યો. આજે મતાધિકાર અંગેની ચર્ચા દર્શાવે છે કે ભારત હજુ પણ પોતાના લોકશાહી મૂલ્યોને વધુ મજબૂત બનાવવા પ્રયત્નશીલ છે.

ઈતિહાસ આપણને શીખવે છે કે અધિકારો મેળવવા જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે તેમને જાળવી રાખવું. સ્વાતંત્ર્યની લડત એક વખત જીતાય છે, પરંતુ લોકશાહીની લડત દરરોજ લડવી પડે છે.

ભારતની યાત્રા – કોમાગાટા મારૂથી લઈને આધુનિક મતાધિકાર ચર્ચા સુધી – એ જ સાબિત કરે છે કે નાગરિક જાગૃતિ જ રાષ્ટ્રની સાચી શક્તિ છે.

૨૦ મહત્વના વન-લાઇનર પ્રશ્નો અને તેની સમજૂતી નીચે મુજબ છે

૧. કોમાગાટા મારૂ (Komagata Maru) ઘટના કયા વર્ષમાં બની હતી?

• જવાબ: ૧૯૧૪માં.
• સમજૂતી: આ ઘટના બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના જાતિવાદી કાયદાઓ સામે ભારતીયોના પડકારનું પ્રતીક બની હતી.

૨. કોમાગાટા મારૂ જહાજને બીજા કયા નામથી ઓળખવામાં આવતું હતું?

• જવાબ: ગુરુ નાનક જહાજ.
• સમજૂતી: મોટાભાગના મુસાફરો પંજાબી અને શીખ સમુદાયના હોવાથી તેને આ શ્રદ્ધાપૂર્વક નામ અપાયું હતું.

૩. આ મુસાફરીનું આયોજન કોણે કર્યું હતું?

• જવાબ: બાબા ગુરદિત સિંહ સંધૂ.
• સમજૂતી: તેમણે કેનેડાના ભેદભાવપૂર્ણ 'Continuous Journey Regulation' ને પડકારવા માટે આ સાહસ કર્યું હતું.

૪. કેનેડાનો ‘Continuous Journey Regulation’ કાયદો શું હતો?

• જવાબ: જન્મદેશથી સીધી મુસાફરી કરીને આવતા લોકોને જ પ્રવેશ આપવાનો નિયમ.
• સમજૂતી: ભારતથી કેનેડા સીધી જહાજ સેવા ન હોવાથી આ નિયમ ભારતીયોને રોકવા માટેનું એક હથિયાર હતું.

૫. વેન્કુવર ખાતે મુસાફરોની મદદ માટે કઈ કમિટીની રચના થઈ હતી?

• જવાબ: શોર કમિટી (Shore Committee).
• સમજૂતી: હુસૈન રહીમ, સોહન લાલ પાઠક અને બલવંત સિંહ જેવા નેતાઓએ મુસાફરો માટે કાનૂની અને આર્થિક મદદ એકઠી કરી હતી.

૬. ‘બડ્જ બડ્જ’ (Budge Budge) ઘટના શાના માટે જાણીતી છે?

• જવાબ: પરત આવેલા મુસાફરો પર બ્રિટિશ પોલીસના ગોળીબાર માટે.
• સમજૂતી: કોલકાતા નજીક બડ્જ બડ્જ ઘાટ પર પોલીસે ગોળીબાર કર્યો જેમાં ૨૦ જેટલા મુસાફરો શહીદ થયા હતા.

૭. ગદર પાર્ટીની સ્થાપના ક્યાં અને ક્યારે થઈ હતી?

• જવાબ: ૧૯૧૩માં, સાન ફ્રાન્સિસ્કો (અમેરિકા) ખાતે.
• સમજૂતી: વિદેશમાં વસતા ભારતીયોએ ભારતને આઝાદ કરવા માટે આ ક્રાંતિકારી સંગઠન બનાવ્યું હતું.

૮. ગદર પાર્ટીના પ્રથમ અધ્યક્ષ કોણ હતા?

• જવાબ: સોહન સિંહ ભાખના.
• સમજૂતી: લાલા હરદયાલ આ પાર્ટીના મુખ્ય વ્યૂહરચનાકાર અને પ્રેરક હતા, જ્યારે ભાખના પ્રથમ પ્રમુખ હતા.

૯. ‘ગદર’ અખબારનું મુખ્ય સૂત્ર શું હતું?

• જવાબ: અંગ્રેજી રાજનો દુશ્મન.
• સમજૂતી: આ અખબાર દ્વારા ક્રાંતિકારી વિચારો ફેલાવવામાં આવતા અને તેની પ્રથમ આવૃત્તિ ઉર્દૂમાં હતી.

૧૦. ૧૯૧૫ના ગદર વિદ્રોહની યોજના કોણે નિષ્ફળ બનાવી હતી?

• જવાબ: જાસૂસ કિરપાલ સિંહ.
• સમજૂતી: કિરપાલ સિંહે બ્રિટિશ સરકારને વિદ્રોહની તારીખ પહેલાં જ બાતમી આપી દીધી હતી.

ભારતીય મતાધિકાર અને બંધારણીય જોગવાઈઓ

૧૧. ભારતીય બંધારણના કયા આર્ટિકલ મુજબ મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો છે?

• જવાબ: આર્ટિકલ ૩૨૬.
• સમજૂતી: આ આર્ટિકલ ‘સર્વજન પ્રૌઢ મતાધિકાર’ (Universal Adult Suffrage) ની ખાતરી આપે છે.

૧૨. કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા મતદાનની વય ૨૧ થી ઘટાડીને ૧૮ કરવામાં આવી?

• જવાબ: ૬૧મો બંધારણીય સુધારો, ૧૯૮૮.
• સમજૂતી: યુવાનોની લોકશાહીમાં ભાગીદારી વધારવા માટે રાજીવ ગાંધી સરકારના સમયમાં આ ફેરફાર થયો હતો.

૧૩. હાલમાં મતાધિકાર કેવા પ્રકારનો અધિકાર ગણાય છે?

• જવાબ: સ્ટેટ્યુટરી (કાનૂની) અથવા બંધારણીય અધિકાર.
• સમજૂતી: તે મૂળભૂત અધિકાર (Fundamental Right) નથી, પરંતુ કાયદા દ્વારા મળેલો અધિકાર છે.

૧૪. સુપ્રીમ કોર્ટે કયા કેસમાં મતાધિકારને ‘Fundamental Right’ ન હોવાનું જણાવ્યું હતું?

• જવાબ: જ્યોતિ બસુ કેસ (૧૯૮૨) અને કુલદીપ નાયર કેસ (૨૦૦૬).
• સમજૂતી: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણી લડવી કે મત આપવો એ સંસદ દ્વારા ઘડાયેલા કાયદા પર નિર્ભર છે.

૧૫. મતદાનની પ્રક્રિયાને કયા મૂળભૂત અધિકાર સાથે જોડવામાં આવે છે?

• જવાબ: આર્ટિકલ ૧૯(૧)(a) - અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા.
• સમજૂતી: કોઈ ઉમેદવારને પસંદ કરવો કે ન કરવો (NOTA) એ નાગરિકની પોતાની અભિવ્યક્તિ ગણાય છે.

૧૬. NOTA (None of the Above) વિકલ્પ ક્યારથી અમલમાં આવ્યો?

• જવાબ: ૨૦૧૩થી (PUCL vs Union of India કેસ બાદ).
• સમજૂતી: જો મતદારને કોઈ પણ ઉમેદવાર પસંદ ન હોય, તો તે પોતાની અસંમતિ વ્યક્ત કરી શકે છે.

૧૭. મતદાર નોંધણી અને પાત્રતા કયા કાયદા હેઠળ નક્કી થાય છે?

• જવાબ: પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ (RPA), ૧૯૫૦.
• સમજૂતી: આ કાયદો મતદાર યાદી તૈયાર કરવા અને સીટોની ફાળવણી સાથે સંબંધિત છે.

૧૮. ચૂંટણીના સંચાલન અને ઉમેદવારોની અયોગ્યતા માટે કયો કાયદો છે?

• જવાબ: પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ (RPA), ૧૯૫૧.
• સમજૂતી: આ કાયદો વાસ્તવિક ચૂંટણી પ્રક્રિયા, આચારસંહિતા અને ગુનાહિત બાબતોનું નિયમન કરે છે.

૧૯. મતાધિકારને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવાની મુખ્ય દલીલ શું છે?

• જવાબ: ન્યાયિક રક્ષણ વધારવા અને મતદાર યાદીમાં ગેરરીતિ અટકાવવા.
• સમજૂતી: જો તે મૂળભૂત અધિકાર બને, તો નાગરિકો તેના ભંગ બદલ સીધા સુપ્રીમ કોર્ટ (આર્ટિકલ ૩૨) માં જઈ શકે.

૨૦. કેનેડાના વડાપ્રધાને કોમાગાટા મારૂ ઘટના માટે ક્યારે માફી માંગી હતી?

• જવાબ: વર્ષ ૨૦૧૬માં.
• સમજૂતી: જસ્ટિન ટ્રુડોએ હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં ઐતિહાસિક અન્યાયનો સ્વીકાર કરીને સત્તાવાર માફી માંગી હતી.
•