17 જૂન 2026ના રોજ ભારતમાં રણપ્રસર અને દુષ્કાળ સામે લડતનો વિશ્વ દિવસ મનાવવામાં આવ્યો. આ પ્રસંગે દેશભરના 813 વોટરશેડ પ્રોજેક્ટ વિસ્તારોમાં ખાસ કાર્યક્રમો યોજાયા. આ માહિતી ગ્રામ વિકાસ મંત્રાલય હેઠળના ભૂમિ સંસાધન વિભાગમાંથી સામે આવી છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ માત્ર એક દિવસની ઉજવણી નથી, પરંતુ પર્યાવરણ, કૃષિ, જળ સંચાલન અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સાથે જોડાયેલ મહત્વપૂર્ણ વિષય છે.

આ સમાચાર કેમ ચર્ચામાં છે

આ વર્ષે ભારત સરકારે આ દિવસને માત્ર પ્રતીકાત્મક રીતે નહીં, પરંતુ મોટા પાયે કાર્યાત્મક રીતે મનાવ્યો. દેશભરમાં 1444 નવા વોટરશેડ વિકાસ કાર્યોનું ભૂમિપૂજન કરવામાં આવ્યું અને 8341 તૈયાર થયેલી સંપત્તિઓનું લોકાર્પણ થયું.

તે ઉપરાંત "એક પેડ માં કે નામ" અભિયાન હેઠળ 51,299 છોડ વાવવામાં આવ્યા. આ બતાવે છે કે ભારત હવે માત્ર જળ બચતની વાત નથી કરતું, પરંતુ જમીન પુનઃસ્થાપન પર પણ ભાર મૂકે છે.

રણપ્રસર એટલે શું?

રણપ્રસરનો અર્થ છે એવી પ્રક્રિયા જેમાં ઉપજાઉ જમીન ધીમે ધીમે બિનઉપજાઉ અને સૂકી બની જાય. આ સામાન્ય રીતે નીચેના કારણોસર થાય છે:

• વધુ ચરાઇ
• જંગલોની કપાત
• જમીનની ખોટી ખેતી પદ્ધતિ
• પાણીનો અતિશય ઉપયોગ
• હવામાન પરિવર્તન

ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં આ ગંભીર સમસ્યા છે કારણ કે લાખો લોકોની રોજી-રોટી જમીન પર આધારિત છે.

દુષ્કાળ અને તેની અસર

દુષ્કાળ એટલે લાંબા સમય સુધી વરસાદ ન પડવો અથવા ઓછો પડવો. ભારતમાં ખાસ કરીને રાજસ્થાન, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યોમાં આ સમસ્યા વારંવાર જોવા મળે છે.

દુષ્કાળના મુખ્ય પ્રભાવ:

• ખેતી ઉત્પાદન ઘટે
• પીવાના પાણીની તંગી
• પશુપાલન પર અસર
• ગ્રામિણ સ્થળાંતર વધે
• ગરીબી અને બેરોજગારી વધે

આથી જ દુષ્કાળ સામેની લડત માત્ર કૃષિનો મુદ્દો નથી, પરંતુ આર્થિક અને સામાજિક મુદ્દો પણ છે.

આ દિવસની પૃષ્ઠભૂમિ

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ 1994માં આ દિવસ જાહેર કર્યો હતો. તેની શરૂઆત 1995થી થઈ.

આ દિવસ દર વર્ષે 17 જૂને મનાવવામાં આવે છે.

આ દિવસનો મુખ્ય હેતુ છે:

• જમીન ક્ષય અંગે જાગૃતિ
• રણપ્રસર રોકવા માટે પગલાં
• પાણી સંરક્ષણ
• ટકાઉ ખેતીને પ્રોત્સાહન

આ દિવસ United Nations Convention to Combat Desertification હેઠળ આવે છે.

આ કન્વેન્શન રિયો કન્વેન્શન પૈકીનું એક છે.

ત્રણ રિયો કન્વેન્શન:

• જૈવ વૈવિધ્ય કન્વેન્શન
• હવામાન પરિવર્તન કન્વેન્શન
• રણપ્રસર વિરોધી કન્વેન્શન

આ વર્ષની વૈશ્વિક થીમ શું છે?

2026 માટેની થીમ છે:

"ચરોતર જમીનોને ઓળખો, સન્માન કરો અને પુનઃસ્થાપિત કરો"

આ થીમ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે ચરોતર જમીનો પશુપાલન, જૈવ વૈવિધ્ય અને પાણી સંગ્રહમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ચરોતર જમીનમાં શું આવે?

• ઘાસના મેદાનો
• ઝાડીઓવાળા વિસ્તાર
• સવાના
• ટુંડ્રા

આ વર્ષે કેન્યા વૈશ્વિક સ્તરે આ દિવસનું આયોજન કરી રહ્યું છે.

ભારતનો વોટરશેડ વિકાસ કાર્યક્રમ શું છે?

ભારત સરકારે 2021થી 2026 માટે WDC-PMKSY 2.0 શરૂ કર્યો છે.

આ યોજના પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના હેઠળ કાર્યરત છે.

મુખ્ય લક્ષ્યો:

• 49.50 લાખ હેક્ટર ક્ષયગ્રસ્ત જમીન સુધારવી
• પાણી સંરક્ષણ
• જમીન પુનઃસ્થાપન
• માટી સંરક્ષણ
• વરસાદી પાણી સંગ્રહ

આ યોજના માટે કુલ બજેટ 8,134 કરોડ રૂપિયા છે.

પરીક્ષામાં આવી માહિતી સીધી પૂછાઈ શકે.

વોટરશેડ શું છે?

વોટરશેડ એવો ભૂભાગ છે જ્યાં વરસાદનું પાણી એક જ જળસ્ત્રોતમાં ભેગું થાય.

સરળ ભાષામાં કહીએ તો:

જ્યાં પાણીના વહેણનું સંચાલન કરીને જમીન અને પાણી બંને બચાવવામાં આવે.

તેના ફાયદા:

• ભૂગર્ભ જળસ્તર વધે
• ખેતીમાં પાણી ઉપલબ્ધ રહે
• જમીન ધોવાણ ઘટે
• દુષ્કાળ સામે સુરક્ષા મળે

ભારત માટે આ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?

ભારતમાં લગભગ 30 ટકા જમીન ક્ષયગ્રસ્ત માનવામાં આવે છે.

જો જમીન બગડતી રહેશે તો:

• ખાદ્ય સુરક્ષા જોખમમાં આવશે
• કૃષિ આવક ઘટશે
• પાણીની સમસ્યા વધશે

આથી વોટરશેડ અને જમીન સંરક્ષણ ભારત માટે રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા છે.

સ્થાનિક ભાગીદારીનું મહત્વ

આ કાર્યક્રમમાં સ્થાનિક પંચાયત, સ્વસહાય જૂથો, વોટરશેડ સમિતિઓ અને સરકારી અધિકારીઓએ ભાગ લીધો.

આ બતાવે છે કે જમીન અને પાણીનું સંચાલન માત્ર સરકારનું કામ નથી, પરંતુ લોકોની ભાગીદારી જરૂરી છે.

પડકારો શું છે?

• વધતી ગરમી
• અનિયમિત વરસાદ
• જમીનનો વધુ ઉપયોગ
• શહેરીકરણ
• જંગલ વિસ્તાર ઘટાડો

આ પડકારોને કારણે ભવિષ્યમાં દુષ્કાળની ગંભીરતા વધી શકે છે.

પરીક્ષા દ્રષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા

પ્રિલીમ્સ માટે યાદ રાખો:

• વિશ્વ રણપ્રસર અને દુષ્કાળ દિવસ: 17 જૂન
• જાહેર કરનાર: UNGA
• જાહેર વર્ષ: 1994
• પ્રથમ ઉજવણી: 1995
• યોજના: WDC-PMKSY 2.0
• સમયગાળો: 2021-2026
• બજેટ: ₹8,134 કરોડ
• લક્ષ્ય: 49.50 લાખ હેક્ટર
• 2026 થીમ: ચરોતર જમીનોનું પુનઃસ્થાપન
• વૈશ્વિક યજમાન: કેન્યા

મેઈન્સ માટે સંભવિત પ્રશ્ન:

"ભારતમાં જમીન ક્ષય અને દુષ્કાળ સામે વોટરશેડ વિકાસની ભૂમિકા સમજાવો."

અથવા

"રણપ્રસર અને હવામાન પરિવર્તન વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવો."

નિષ્કર્ષ

રણપ્રસર અને દુષ્કાળ માત્ર પર્યાવરણની સમસ્યા નથી. તે સીધી રીતે કૃષિ, પાણી, રોજગાર અને અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલા છે. ભારતે WDC-PMKSY 2.0 જેવી યોજનાઓ દ્વારા આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે.

૨૦ વનલાઇનર પ્રશ્નો, જવાબો અને તેની વિગતવાર સમજૂતી નીચે મુજબ છે

૧.  'રણપ્રસર અને દુષ્કાળ સામે લડતનો વિશ્વ દિવસ' દર વર્ષે કઈ તારીખે મનાવવામાં આવે છે?

• જવાબ: ૧૭ જૂન.
• સમજૂતી: વૈશ્વિક સ્તરે જમીન ધોવાણ, રણપ્રસર અટકાવવા અને જળ સંચાલન અંગે જાગૃતિ લાવવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા આ દિવસ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

૨. પ્રશ્ન: રણપ્રસર અને દુષ્કાળ સામે લડતનો વિશ્વ દિવસ જાહેર કરનાર સંસ્થા કઈ છે અને તે કયા વર્ષમાં જાહેર કરાયો હતો?

• જવાબ: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) દ્વારા, વર્ષ ૧૯૯૪માં.
• સમજૂતી: ૧૯૯૪માં જાહેરાત થયા બાદ, વૈશ્વિક સ્તરે આ દિવસની પ્રથમ સત્તાવાર ઉજવણી વર્ષ ૧૯૯૫થી શરૂ કરવામાં આવી હતી.

૩.  વર્ષ ૨૦૨૬ માટે આ દિવસની વૈશ્વિક થીમ (Theme) શું રાખવામાં આવી છે?

• જવાબ: "ચરોતર જમીનોને ઓળખો, સન્માન કરો અને પુનઃસ્થાપિત કરો".
• સમજૂતી: ચરોતર જમીનો (Rangelands) પશુપાલન, ઘાસના મેદાનો અને જૈવ વૈવિધ્ય માટે ખૂબ મહત્વની હોવાથી આ વર્ષે તેના પુનઃસ્થાપન પર વૈશ્વિક ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

૪.  વર્ષ ૨૦૨૬માં રણપ્રસર અને દુષ્કાળ સામે લડતના વિશ્વ દિવસનું વૈશ્વિક સ્તરે આયોજન (યજમાનપદ) કયો દેશ કરી રહ્યો છે?

• જવાબ: કેન્યા (Kenya).
• સમજૂતી: દર વર્ષે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સંમેલન હેઠળ કોઈ એક દેશ આ દિવસની વૈશ્વિક કક્ષાની મુખ્ય ઉજવણી અને કાર્યક્રમોનું યજમાનપદ સંભાળે છે.

૫. પ્રશ્ન: ૧૭ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ ભારતમાં કયા મંત્રાલયના વિભાગ દ્વારા વોટરશેડ પ્રોજેક્ટ વિસ્તારોમાં ખાસ કાર્યક્રમો યોજાયા?

• જવાબ: ગ્રામ વિકાસ મંત્રાલય હેઠળના ભૂમિ સંસાધન વિભાગ દ્વારા.
• સમજૂતી: ભારતમાં જમીન સુધારણા અને વોટરશેડ વિકાસની મુખ્ય જવાબદારી ગ્રામ વિકાસ મંત્રાલયના ભૂમિ સંસાધન વિભાગ (Department of Land Resources) હસ્તક છે.

૬.  આ દિવસની ઉજવણી અંતર્ગત ભારતમાં કયા પર્યાવરણીય અભિયાન હેઠળ ૫૧,૨૯૯ છોડ વાવવામાં આવ્યા?

• જવાબ: "એક પેડ મા કે નામ" અભિયાન.
• સમજૂતી: જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા અને વૃક્ષારોપણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા આ લોકભાગીદારી અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે.

૭.  રણપ્રસર (Desertification) નો સામાન્ય ભૌગોલિક અર્થ શું થાય છે?

• જવાબ: ઉપજાઉ અને ફળદ્રુપ જમીન ધીમે ધીમે બિનઉપજાઉ અને સૂકી બની જવાની પ્રક્રિયા.
• સમજૂતી: વધુ પડતા ચરાણ, જંગલોના નિકંદન અને ખોટી ખેતી પદ્ધતિઓના કારણે હરિયાળી જમીન રણમાં ફેરવાઈ જાય છે.

૮.  રણપ્રસર વિરોધી કન્વેન્શન (UNCCD) કઈ ઐતિહાસિક આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓનો ભાગ છે?

• જવાબ: રિયો કન્વેન્શન (Rio Conventions).
• સમજૂતી: ૧૯૯૨ની રિયો પૃથ્વી પરિષદ (Earth Summit) માંથી ત્રણ મુખ્ય કન્વેન્શન બહાર આવ્યા: જૈવ વૈવિધ્ય (CBD), હવામાન પરિવર્તન (UNFCCC) અને રણપ્રસર વિરોધી (UNCCD).

૯. ચરોતર જમીન (Rangelands) ની શ્રેણીમાં કયા કયા ભૌગોલિક વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે?

• જવાબ: ઘાસના મેદાનો, ઝાડીઓવાળા વિસ્તાર, સવાના અને ટુંડ્રા પ્રદેશ.
• સમજૂતી: આ એવી જમીનો છે જ્યાં વનસ્પતિ તરીકે મુખ્યત્વે ઘાસ અને નાની ઝાડીઓ હોય છે, જે વન્યજીવો અને પશુપાલન માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે.

૧૦. પ્રશ્ન: વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ 'વોટરશેડ' (Watershed) એટલે શું?

• જવાબ: એવો વિશિષ્ટ ભૂભાગ જ્યાં વરસાદનું બધું જ પાણી વહીને એક જ સામાન્ય જળસ્ત્રોતમાં ભેગું થાય છે.
• સમજૂતી: વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ દ્વારા પાણીના વહેણને રોકીને જમીનમાં ઉતારવામાં આવે છે, જેથી ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચા આવે છે.

૧૧.  ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૨૧થી ૨૦૨૬ના સમયગાળા માટે કયો વોટરશેડ વિકાસ કાર્યક્રમ અમલમાં મૂક્યો છે?

• જવાબ: WDC-PMKSY 2.0 (વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ કમ્પોનન્ટ - પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના).
• સમજૂતી: આ યોજના પીએમ કૃષિ સિંચાઈ યોજનાનો એક મુખ્ય ભાગ છે, જે અંતર્ગત વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને જમીન સંરક્ષણનું કામ થાય છે.

૧૨.  WDC-PMKSY 2.0 યોજના હેઠળ ભારતે કેટલા હેક્ટર ક્ષયગ્રસ્ત (બગડેલી) જમીન સુધારવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે?

• જવાબ: ૪૯.૫૦ લાખ હેક્ટર.
• સમજૂતી: ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૬ સુધીના પાંચ વર્ષના ગાળામાં આશરે ૫૦ લાખ હેક્ટર બિનઉપજાઉ જમીનને ફરીથી ફળદ્રુપ બનાવવાનું આયોજન છે.

૧૩. ભારત સરકાર દ્વારા WDC-PMKSY 2.0 યોજના માટે કુલ કેટલા બજેટની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે?

• જવાબ: ૮,૧૩૪ કરોડ રૂપિયા.
• સમજૂતી: આ નાણાકીય ભંડોળનો ઉપયોગ દેશભરમાં નવા વોટરશેડ બનાવવા, ચેકડેમ રિપેર કરવા અને જળ સંચાલન માળખા ઊભા કરવા માટે થાય છે.

૧૪.  હાલના અંદાજ મુજબ ભારતમાં આશરે કેટલા ટકા જમીન ક્ષયગ્રસ્ત (Degraded Land) માનવામાં આવે છે?

• જવાબ: આશરે ૩૦ ટકા જમીન.
• સમજૂતી: ભારતની કુલ જમીનના લગભગ ત્રીજા ભાગની જમીન ધોવાણ, ખારાશ અથવા રણપ્રસરના કારણે પોતાની ગુણવત્તા ગુમાવી ચૂકી છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષા માટે ચિંતાજનક છે.

૧૫. પ્રશ્ન: ભારતના કયા રાજ્યો ભૌગોલિક અને આબોહવાકીય કારણોસર વારંવાર દુષ્કાળની સમસ્યાનો સામનો કરે છે?

• જવાબ: રાજસ્થાન, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક.
• સમજૂતી: આ રાજ્યોના કેટલાક વિસ્તારો (જેમ કે કચ્છ, મારવાડ, વિદર્ભ) અર્ધ-સૂકા પ્રદેશોમાં આવતા હોવાથી ત્યાં વરસાદની અનિયમિતતા વધુ રહે છે.

૧૬.  વોટરશેડ વિકાસ કાર્યક્રમો સફળ બનાવવા માટે કયા સ્તરની ભાગીદારી સૌથી મહત્વની માનવામાં આવે છે?

• જવાબ: સ્થાનિક પંચાયતો, સ્વસહાય જૂથો (SHGs) અને જનભાગીદારી.
• સમજૂતી: ટોપ-ડાઉન અભિગમને બદલે જ્યારે સ્થાનિક લોકો પોતે પાણી અને જમીન બચાવવાની પ્રક્રિયામાં જોડાય છે, ત્યારે જ યોજનાઓ લાંબા ગાળે ટકાઉ બને છે.

૧૭.  ૧૭ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ દેશભરમાં કેટલા નવા વોટરશેડ વિકાસ કાર્યોનું ભૂમિપૂજન કરવામાં આવ્યું?

• જવાબ: ૧,૪૪૪ નવા વોટરશેડ વિકાસ કાર્યોનું.
• સમજૂતી: આ આંકડો દર્શાવે છે કે સરકાર માળખાકીય સ્તરે પાણી સંગ્રહના નવા પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપથી શરૂ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

૧૮. જમીન ધોવાણ અને દુષ્કાળની તીવ્રતા વધારવા માટે જવાબદાર મુખ્ય આધુનિક પડકારો કયા છે?

• જવાબ: વૈશ્વિક ગરમી (Global Warming), અનિયમિત ચોમાસું અને અનિયંત્રિત શહેરીકરણ.
• સમજૂતી: આબોહવા પરિવર્તનના કારણે કાં તો અતિવૃષ્ટિ થાય છે જેનાથી માટી ધોવાય છે, અથવા લાંબો સમય અનાવૃષ્ટિ (દુષ્કાળ) રહે છે.

૧૯. વોટરશેડ પ્રોજેક્ટ્સના કારણે ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર શું સીધી સકારાત્મક અસર થાય છે?

• જવાબ: કૃષિ ઉત્પાદકતા વધે છે અને રોજગારી મળવાથી ગ્રામીણ સ્થળાંતર (Migration) અટકે છે.
• સમજૂતી: ગામનું પાણી ગામમાં જ રહેતા ખેતી માટે સિંચાઈ ઉપલબ્ધ બને છે, જેનાથી ખેડૂતો અને પશુપાલકો આર્થિક રીતે સક્ષમ બને છે.

૨૦. મુખ્ય પરીક્ષાઓ (Mains) ની દ્રષ્ટિએ 'રણપ્રસર અને દુષ્કાળ' વિષય સામાન્ય અભ્યાસ (GS) ના કયા પેપર સાથે સંબંધિત છે?

• જવાબ: સામાન્ય અભ્યાસ પેપર-૩ (પર્યાવરણ, ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ અને કૃષિ).
• સમજૂતી: આ વિષય સીધો જ પર્યાવરણીય ક્ષય, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન (દુષ્કાળ) અને ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓ સાથે જોડાયેલો હોવાથી મુખ્ય પરીક્ષા માટે અતિ મહત્વનો મુદ્દો છે.