ભારતમાં પાણી સંસાધનોનું સંચાલન કૃષિ, પીવાના પાણી અને વીજ ઉત્પાદન માટે અત્યંત મહત્વનું છે. જૂન 2026 દરમિયાન દેશના મોટા જળાશયોમાં પાણીનો સંગ્રહ ચિંતાજનક રીતે નીચા સ્તરે નોંધાયો છે. ખાસ કરીને મોનસૂનના ધીમા પ્રારંભ અને વરસાદની અછતને કારણે અનેક રાજ્યોમાં પાણીની ઉપલબ્ધિ અંગે ચિંતા વધી છે. આ મુદ્દો માત્ર પર્યાવરણ કે જળ વ્યવસ્થાપન સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દેશની અર્થવ્યવસ્થા, કૃષિ ઉત્પાદન અને ઊર્જા સુરક્ષા સાથે પણ સીધો સંબંધ ધરાવે છે.

આ સમાચાર કેમ ચર્ચામાં છે?

કેન્દ્રીય જળ આયોગ (Central Water Commission - CWC) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ 11 જૂન 2026ના રોજ દેશના 166 મુખ્ય જળાશયોમાં કુલ 51.92 બિલિયન ઘન મીટર જીવંત જળસંગ્રહ (Live Storage) ઉપલબ્ધ હતો. આ જથ્થો તેમની કુલ જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા 183.56 બિલિયન ઘન મીટરના માત્ર 28.28 ટકા જેટલો છે.

જોકે આ જથ્થો છેલ્લા દસ વર્ષના સરેરાશ કરતાં વધુ છે, પરંતુ 2025ના સમાન સમયગાળાની સરખામણીએ તેમાં લગભગ 8.17 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. મોનસૂનની શરૂઆતમાં વરસાદ ઓછો પડવાથી પાણીની સ્થિતિ પર વધુ દબાણ સર્જાયું છે.

કેન્દ્રીય જળ આયોગ શું છે?

Central Water Commission ભારત સરકારના જળ શક્તિ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત દેશની સર્વોચ્ચ તકનીકી સંસ્થા છે. તેની મુખ્ય જવાબદારીઓમાં સામેલ છે:

• નદી જળ સંસાધનોનું મૂલ્યાંકન
• પૂર નિયંત્રણ અને આગાહી
• જળાશયોનું નિરીક્ષણ
• સિંચાઈ અને જળ વ્યવસ્થાપન અંગે તકનીકી માર્ગદર્શન
• જળવિદ્યુત યોજનાઓને સહાય

આયોગ દર અઠવાડિયે દેશના 166 મોટા જળાશયોની સ્થિતિ અંગે અહેવાલ પ્રકાશિત કરે છે.

જીવંત જળસંગ્રહ એટલે શું?

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં વારંવાર પૂછાતો આ મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલ છે.

જળાશયમાં રહેલું આખું પાણી ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ હોતું નથી. જળાશયના તળિયે રહેલું કેટલાક પ્રમાણનું પાણી ટેકનિકલ કારણોસર બહાર કાઢી શકાતું નથી. તેને "ડેડ સ્ટોરેજ" કહેવામાં આવે છે.

જ્યારે ન્યૂનતમ ઉપાડ સ્તર (Minimum Drawdown Level) અને પૂર્ણ જળાશય સ્તર (Full Reservoir Level) વચ્ચે રહેલું પાણી વાસ્તવિક ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ હોય છે, તેને "જીવંત જળસંગ્રહ" અથવા Live Storage કહેવામાં આવે છે.

અતેઃ,

Gross Storage = Live Storage + Dead Storage

દેશભરમાં જળાશયોની સ્થિતિ

વિભિન્ન પ્રદેશોમાં પાણીની સ્થિતિ એકસરખી નથી.

દક્ષિણ ભારત

15 જૂન 2026 સુધી દક્ષિણ ભારતના જળાશયો માત્ર 20.98 ટકા ક્ષમતાએ ભરાયેલા હતા. આ પ્રમાણ સૌથી વધુ ચિંતાજનક ગણાય છે.

દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં:

• કર્ણાટક
• આંધ્ર પ્રદેશ
• તેલંગાણા
• તમિલનાડુ
• કેરળ

માં પાણીનો જથ્થો ગયા વર્ષની સરખામણીએ ઓછો નોંધાયો છે.

પૂર્વ ભારત

પૂર્વીય ભારતના જળાશયો પણ ગયા વર્ષના સ્તર તથા સામાન્ય સરેરાશ બંને કરતાં નીચા રહ્યા હતા. આ વિસ્તારના કૃષિ આધારિત રાજ્યો માટે આ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે.

ઉત્તર અને મધ્ય ભારત

ઉત્તર અને મધ્ય ભારતના કેટલાક જળાશયો 2025ની સરખામણીએ થોડી સારી સ્થિતિમાં જોવા મળ્યા છે. તેમ છતાં સમગ્ર દેશના પાણી સંગ્રહ પર મોનસૂનની પ્રગતિનો મોટો પ્રભાવ રહેશે.

મોનસૂન વરસાદમાં મોટી ખાધ

ભારત માટે મોનસૂન માત્ર વરસાદ નથી પરંતુ આર્થિક જીવનરેખા છે.

ભારતીય હવામાન વિભાગના આંકડા અનુસાર:

• 1 થી 17 જૂન 2026 દરમિયાન સામાન્ય વરસાદ: 74.3 મીમી
• વાસ્તવિક વરસાદ: 46.2 મીમી

અર્થાત્ નોંધપાત્ર વરસાદી ખાધ જોવા મળી.

20 જૂન 2026 સુધી દેશવ્યાપી મોનસૂન વરસાદમાં લગભગ 40 ટકા જેટલી ખાધ નોંધાઈ હતી.

ભારતના કુલ વાર્ષિક વરસાદનો આશરે 75 ટકા ભાગ દક્ષિણ-પશ્ચિમ મોનસૂન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી મોનસૂનની શરૂઆતમાં પડતો ઘટાડો જળાશયોની સ્થિતિને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે.

પાણીના ઘટતા જથ્થાના મુખ્ય કારણો

વરસાદમાં ઘટાડો

મોનસૂન સમયસર અને પૂરતા પ્રમાણમાં આગળ ન વધવાથી જળાશયોમાં આવક ઓછી થઈ.

ઉનાળાની ઊંચી માંગ

એપ્રિલ અને મે દરમિયાન પીવાના પાણી, કૃષિ અને ઔદ્યોગિક ઉપયોગ માટે મોટા પ્રમાણમાં પાણી છોડવામાં આવ્યું.

તાપમાનમાં વધારો

ઉચ્ચ તાપમાનને કારણે બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે, જેના કારણે જળાશયોમાંથી પાણીનું નુકસાન વધે છે.

ભૂગર્ભ જળ પર વધતી નિર્ભરતા

ઘણા વિસ્તારોમાં સપાટી જળની અછતને કારણે ભૂગર્ભ જળનો વધુ ઉપયોગ થાય છે, જે લાંબા ગાળે જળ સુરક્ષા માટે પડકારરૂપ છે.

કયા રાજ્યોમાં સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક?

20 જૂન 2026 સુધી નીચેના રાજ્યોમાં ગયા વર્ષની સરખામણીએ પાણીનો સંગ્રહ ઓછો નોંધાયો હતો:

• આંધ્ર પ્રદેશ
• ગોવા
• ઝારખંડ
• કર્ણાટક
• કેરળ
• મહારાષ્ટ્ર
• મેઘાલય
• મિઝોરમ
• રાજસ્થાન
• તમિલનાડુ
• તેલંગાણા
• ત્રિપુરા
• પશ્ચિમ બંગાળ

આ રાજ્યોમાં કૃષિ અને પીવાના પાણીની યોજનાઓ પર અસર થવાની સંભાવના વધુ છે.

લગભગ ખાલી થયેલા જળાશયો

અહેવાલ અનુસાર નીચેના જળાશયો લગભગ ખાલી થવાની સ્થિતિમાં હતા:

• ચંદન ડેમ
• ભીમા-ઉજાની
• મૌદાહા
• નાનક સાગર

આવા જળાશયોનું સ્તર સતત નીચું રહે તો આસપાસના વિસ્તારોમાં પાણી પુરવઠાની સમસ્યા સર્જાઈ શકે છે.

કૃષિ પર સંભવિત અસર

ભારતની લગભગ અડધીથી વધુ ખેતી સીધી કે આડકતરી રીતે મોનસૂન પર આધારિત છે.

જો જળાશયોમાં પૂરતું પાણી ઉપલબ્ધ ન રહે તો:

• ખરીફ પાકની વાવણીમાં વિલંબ
• સિંચાઈ ખર્ચમાં વધારો
• ઉત્પાદન ઘટવાની શક્યતા
• ખેડૂતોની આવકમાં ઘટાડો

ચોખા, કપાસ, સોયાબીન, મકાઈ અને દાળ જેવા પાકો પર ખાસ અસર પડી શકે છે.

જળવિદ્યુત ઉત્પાદન પર અસર

ઘણા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ જળાશયોમાં સંગ્રહિત પાણી પર આધારિત હોય છે.

જળસ્તર ઘટે ત્યારે:

• વીજ ઉત્પાદન ઘટે છે
• થર્મલ પાવર પર નિર્ભરતા વધે છે
• ઊર્જા ખર્ચ વધી શકે છે
• વીજ પુરવઠા પર દબાણ સર્જાય છે

આથી પાણી અને ઊર્જા સુરક્ષા એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે.

પીવાના પાણીની દ્રષ્ટિએ પડકાર

મોટા શહેરો અને ગામડાઓમાં પાણી પુરવઠાની ઘણી યોજનાઓ જળાશયો પર આધારિત છે.

જો વરસાદ લાંબા સમય સુધી ઓછો રહે તો:

• પાણી કાપની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે
• ટેન્કર પર નિર્ભરતા વધે
• ભૂગર્ભ જળનું વધુ શોષણ થાય
• શહેરી અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પાણી વિતરણ અંગે પડકારો ઉભા થાય

પરીક્ષા દ્રષ્ટિએ મહત્વ

પ્રિલિમ્સ માટે

યાદ રાખવા યોગ્ય તથ્યો:

• 166 મુખ્ય જળાશયોનું નિરીક્ષણ CWC કરે છે.
• 11 જૂન 2026ના રોજ જીવંત સંગ્રહ 51.92 BCM હતો.
• કુલ જીવંત ક્ષમતા 183.56 BCM છે.
• સંગ્રહ ક્ષમતાનો ઉપયોગ 28.28 ટકા હતો.
• વરસાદ 46.2 મીમી સામે સામાન્ય 74.3 મીમી.
• મોનસૂન ખાધ લગભગ 40 ટકા.

મેઇન્સ માટે

સંભવિત વિષયો:

• ભારતમાં જળ સુરક્ષાના પડકારો
• મોનસૂન અને કૃષિ વચ્ચેનો સંબંધ
• જળાશય વ્યવસ્થાપનનું મહત્વ
• જળવાયુ પરિવર્તન અને પાણી સંસાધનો
• સંકલિત જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન (Integrated Water Resource Management)

નિષ્કર્ષ

જૂન 2026 દરમિયાન દેશના મુખ્ય જળાશયોમાં પાણીનો સંગ્રહ ચિંતાજનક રીતે નીચા સ્તરે જોવા મળ્યો છે. મોનસૂનની ધીમી શરૂઆત અને વરસાદની ખાધ તેના મુખ્ય કારણો છે. હાલમાં સ્થિતિ ગંભીર સંકટ જેવી નથી, કારણ કે સંગ્રહ દસ વર્ષના સરેરાશ કરતાં વધુ છે, પરંતુ ગયા વર્ષની સરખામણીએ ઘટાડો અને દક્ષિણ તથા પૂર્વ ભારતની નબળી સ્થિતિ નીતિનિર્માતાઓ માટે ચેતવણી સમાન છે.

 ૨૦ મહત્વપૂર્ણ વન-લાઇનર પ્રશ્નો, તેના સચોટ જવાબો અને સમજૂતી નીચે મુજબ છે:

૧. જૂન ૨૦૨૬ દરમિયાન ભારતના મોટા જળાશયોમાં પાણીની સ્થિતિ કેમ ચિંતાજનક બની છે?

• જવાબ: મોનસૂનના ધીમા પ્રારંભ અને વરસાદની અછતને કારણે.
• સમજૂતી: જૂન ૨૦૨૬માં ચોમાસાની શરૂઆત નબળી રહેતા જળાશયોમાં પાણીની નવી આવક ખૂબ ઓછી થઈ છે, જેના લીધે દેશના અનેક રાજ્યોમાં પાણીની ઉપલબ્ધિ અંગે ચિંતા વધી છે.

૨. ભારતમાં જળાશયોની સ્થિતિ અંગે સાપ્તાહિક અહેવાલ જાહેર કરતી સર્વોચ્ચ તકનીકી સંસ્થા કઈ છે?

• જવાબ: કેન્દ્રીય જળ આયોગ (Central Water Commission - CWC).
• સમજૂતી: CWC એ ભારત સરકારના જળ શક્તિ મંત્રાલય હેઠળ કામ કરતી દેશની મુખ્ય સંસ્થા છે, જે દર અઠવાડિયે દેશના ૧૬૬ મોટા જળાશયોની સ્થિતિ પર નજર રાખે છે અને અહેવાલ આપે છે.

૩. ૧૧ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ દેશના ૧૬૬ મુખ્ય જળાશયોમાં કેટલો જીવંત જળસંગ્રહ (Live Storage) ઉપલબ્ધ હતો?

• જવાબ: ૫૧.૯૨ બિલિયન ઘન મીટર (BCM).
• સમજૂતી: આ આંકડો CWC દ્વારા જાહેર કરાયો હતો, જે દર્શાવે છે કે ઉનાળાની ઊંચી માંગ અને વરસાદની ખેંચને કારણે જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર ઘણું નીચું ગયું હતું.

૪. ભારતના ૧૬૬ મુખ્ય જળાશયોની કુલ જીવંત જળસંગ્રહ ક્ષમતા કેટલી છે?

• જવાબ: ૧૮૩.૫૬ બિલિયન ઘન મીટર (BCM).
• સમજૂતી: આ દેશના આ મુખ્ય જળાશયોની મહત્તમ પાણી સંગ્રહ કરવાની એવી ક્ષમતા છે જેનો ઉપયોગ સિંચાઈ, પીવા કે વીજળી માટે કરી શકાય છે.

૫. ૧૧ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ જળાશયોમાં રહેલો જળ જથ્થો તેમની કુલ ક્ષમતાના કેટલા ટકા હતો?

• જવાબ: ૨૮.૨૮ ટકા.
• સમજૂતી: કુલ ૧૮૩.૫૬ BCM ક્ષમતા સામે માત્ર ૫૧.૯૨ BCM જથ્થો જ ઉપલબ્ધ હતો, એટલે કે જળાશયો તેમની ક્ષમતાના ત્રીજા ભાગ કરતા પણ ઓછા ભરાયેલા હતા.

૬. ૨૦૨૬ના જળસંગ્રહની સરખામણી ૨૦૨૫ના સમાન સમયગાળા સાથે કરતાં કેટલો ઘટાડો નોંધાયો છે?

• જવાબ: આશરે ૮.૧૭ ટકાનો ઘટાડો.
• સમજૂતી: જોકે હાલનો જથ્થો છેલ્લા ૧૦ વર્ષની સરેરાશ કરતાં વધુ છે, પરંતુ ગયા વર્ષ (૨૦૨૫)ની સરખામણીએ તેમાં ૮.૧૭% નો ઘટાડો થવો એ ચિંતાજનક બાબત છે.

૭. જળાશયના સંદર્ભમાં "ડેડ સ્ટોરેજ" (Dead Storage) એટલે શું?

• જવાબ: જળાશયના તળિયે રહેલું એવું પાણી જે ટેકનિકલ કારણોસર બહાર કાઢી શકાતું નથી અને ઉપયોગમાં લઈ શકાતું નથી.
• સમજૂતી: આ પાણી ન્યૂનતમ ઉપાડ સ્તર (Minimum Drawdown Level) ની નીચે હોય છે, જે જળાશયની અંદર ગાંગડા, માટી જામવા કે ટેકનિકલ ડિઝાઈનને કારણે વાપરી શકાતું નથી.

૮. "જીવંત જળસંગ્રહ" (Live Storage) શોધવાનું ગાણિતિક સૂત્ર શું છે?

• જવાબ: $\text{Live Storage} = \text{Gross Storage} - \text{Dead Storage}$
• સમજૂતી: કુલ જળસંગ્રહ (Gross Storage) માંથી ન વાપરી શકાય તેવા ડેડ સ્ટોરેજને બાદ કરતાં જે વાસ્તવિક ઉપયોગી પાણી વધે છે, તેને જીવંત જળસંગ્રહ કહેવાય છે.

૯. ૧૫ જૂન ૨૦૨૬ સુધીમાં ભારતના કયા પ્રદેશના જળાશયોમાં સૌથી ઓછો (માત્ર ૨૦.૯૮ ટકા) જળસંગ્રહ હતો?

• જવાબ: દક્ષિણ ભારત.
• સમજૂતી: દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો જેવા કે કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તમિલનાડુમાં પાણીની સ્થિતિ સૌથી વધુ ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી હતી.

૧૦. ૧ થી ૧૭ જૂન ૨૦૨૬ દરમિયાન ભારતમાં વાસ્તવિક વરસાદ કેટલો નોંધાયો હતો?

• જવાબ: ૪૬.૨ મીમી (મિલીમીટર).
• સમજૂતી: આ સમયગાળા દરમિયાન સામાન્ય રીતે ૭૪.૩ મીમી વરસાદ થવો જોઈએ, જેની સામે માત્ર ૪૬.૨ મીમી વરસાદ જ પડ્યો હતો.

મુખ્ય તથ્ય: ૨૦ જૂન ૨૦૨૬ સુધીમાં સમગ્ર દેશમાં મોનસૂન વરસાદમાં આશરે ૪૦ ટકા જેટલી મોટી ખાધ (Deficit) નોંધાઈ હતી.

૧૧. ભારતમાં કુલ વાર્ષિક વરસાદનો આશરે કેટલા ટકા ભાગ દક્ષિણ-પશ્ચિમ મોનસૂન (ચોમાસા) દ્વારા મળે છે?

• જવાબ: આશરે ૭૫ ટકા.
• સમજૂતી: ભારત દેશ પોતાની પાણીની મોટાભાગની જરૂરિયાતો માટે ચોમાસાના આ ૭૫% વરસાદ પર જ નિર્ભર છે, તેથી ચોમાસામાં મોડું થાય તો જળાશયો સુકાવા લાગે છે.

૧૨. જળાશયોમાંથી પાણી ઓછું થવાના મુખ્ય ત્રણ કુદરતી અને માનવસર્જિત કારણો કયા છે?

• જવાબ: વરસાદમાં ઘટાડો, ઉનાળાની ઊંચી માંગ અને ઊંચા તાપમાનને કારણે થતું બાષ્પીભવન.
• સમજૂતી: એપ્રિલ-મેમાં સિંચાઈ અને પીવા માટે વધુ પાણી છોડાયું અને સાથે જ ગરમીને લીધે પાણી વરાળ બનીને ઉડી ગયું, જેનાથી જળસ્તર ઘટ્યું.

૧૩. સપાટી પરના જળ (નદી-તળાવ)ની અછત થતાં લોકો કયા સંસાધન પર વધુ નિર્ભર બને છે જે લાંબા ગાળે નુકસાનકારક છે?

• જવાબ: ભૂગર્ભ જળ (Groundwater).
• સમજૂતી: જળાશયો ખાલી થતાં કૂવા અને બોરવેલ દ્વારા જમીનમાંથી વધુ પાણી ખેંચાય છે, જેનાથી ભૂગર્ભ જળના સ્તર ખૂબ નીચે ચાલ્યા જાય છે.

૧૪. ૨૦ જૂન ૨૦૨૬ સુધીના અહેવાલમાં કયા ચાર મુખ્ય જળાશયો લગભગ ખાલી થવાની સ્થિતિમાં હોવાનું જણાવાયું છે?

• જવાબ: ચંદન ડેમ, ભીમા-ઉજાની, મૌદાહા અને નાનક સાગર.
• સમજૂતી: આ જળાશયોનું સ્તર તળિયે પહોંચી જવાથી તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં પાણી પુરવઠાનું ભારે સંકટ ઊભું થઈ શકે છે.

૧૫. જળાશયોમાં પાણી ઘટવાથી મુખ્યત્વે કયા ખરીફ પાકોની વાવણી પર માઠી અસર પડી શકે છે?

• જવાબ: ચોખા (ડાંગર), કપાસ, સોયાબીન, મકાઈ અને દાળ (કઠોળ).
• સમજૂતી: ખરીફ પાકો ચોમાસાના પાણી પર આધારિત હોય છે. પાણીની અછતથી વાવણીમાં વિલંબ થાય છે અને ઉત્પાદન ઘટતા ખેડૂતોની આવક ઘટે છે.

૧૬. જળસ્તર ઘટવાથી ઊર્જા ક્ષેત્રે કઈ મોટી સમસ્યા સર્જાય છે?

• જવાબ: જળવિદ્યુત (Hydropower) નું ઉત્પાદન ઘટે છે.
• સમજૂતી: હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ જળાશયના પાણીના પ્રવાહ પર ચાલે છે. પાણી ઘટતાં વીજ ઉત્પાદન ઓછું થાય છે અને દેશની થર્મલ પાવર (કોલસા) પરની નિર્ભરતા વધે છે.

૧૭. વરસાદ લાંબા સમય સુધી ઓછો રહે તો શહેરી અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પીવાના પાણી માટે કયો વિકલ્પ અપનાવવો પડે છે?

• જવાબ: પાણી કાપ મૂકવો પડે છે અને ટેન્કરો પર નિર્ભરતા વધે છે.
• સમજૂતી: જળાશયો આધારિત પાણી પુરવઠા યોજનાઓ ઠપ્પ થવાના કારણે સ્થાનિક તંત્રએ પાણી વિતરણ મર્યાદિત કરવું પડે છે.

૧૮. કેન્દ્રીય જળ આયોગ (CWC) ભારત સરકારના કયા મંત્રાલય અંતર્ગત કામ કરે છે?

• જવાબ: જળ શક્તિ મંત્રાલય (Ministry of Jal Shakti).
• સમજૂતી: આ મંત્રાલય દેશમાં જળ સંસાધનોના વિકાસ, સંચાલન અને સંરક્ષણ માટેની તમામ નીતિઓ ઘડે છે.

૧૯. નદી જળ મૂલ્યાંકન ઉપરાંત કેન્દ્રીય જળ આયોગની પૂર સંબંધિત મુખ્ય જવાબદારી કઈ છે?

• જવાબ: પૂર નિયંત્રણ અને પૂરની આગાહી (Flood Forecasting) કરવી.
• સમજૂતી: ચોમાસા દરમિયાન નદીઓમાં આવતા પૂર અંગે અગાઉથી ચેતવણી આપીને આ સંસ્થા જાનમાલનું નુકસાન અટકાવવામાં મદદ કરે છે.

૨૦. જળ સંકટના કાયમી ઉકેલ માટે મુખ્ય પરીક્ષા (Mains) ની દ્રષ્ટિએ કયો સિદ્ધાંત કે ખ્યાલ મહત્વનો છે?

• જવાબ: સંકલિત જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન (Integrated Water Resource Management - IWRM).
• સમજૂતી: આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે પર્યાવરણની સુરક્ષા સાથે આર્થિક અને સામાજિક કલ્યાણને મહત્તમ કરવા માટે પાણી, જમીન અને સંબંધિત સંસાધનોના સંકલિત વિકાસ અને સંચાલનને પ્રોત્સાહન આપે છે.