મહત્વના દિવસો 

1.વિશ્વ અંગદાન દિવસ (13 ઓગસ્ટ - સંદર્ભ)

• સમાચાર શું છે? દર વર્ષે 13 ઓગસ્ટના રોજ વિશ્વ અંગદાન દિવસ (World Organ Donation Day) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. તાજેતરમાં પ્રકાસિત નાણાકીય વર્ષ 2025 ના આંકડાઓ અનુસાર, અંગદાનના મહત્વ વિશે વૈશ્વિક સ્તરે તેમજ ભારતમાં જાગરૂકતા વધારવા અને મૃત્યુ પછી અંગોનું દાન કરવા લોકોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે આ દિવસ મહત્વપૂર્ણ સંદર્ભ ધરાવે છે.
• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? અંગોની નિષ્ફળતાના કારણે હજારો દર્દીઓ સમયસર દાનમાં અંગ ન મળવાથી જીવ ગુમાવે છે. આ દિવસની ઉજવણીથી સમાજમાં રહેલી ગેરસમજો દૂર થાય છે, અંગદાન પ્રત્યે સકારાત્મક અભિગમ કેળવાય છે અને વધુમાં વધુ લોકોને બીજાને નવજીવન આપવા માટે અંગદાનનો સંકલ્પ લેવા પ્રેરણા મળે છે.
• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • ઉજવણીની તારીખ: 13 ઓગસ્ટ.
  • મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: અંગદાન અને અંગ પ્રત્યાર્પણ અંગે જાગરૂકતા ફેલાવવી.
  • ભારતમાં નેશનલ ઓર્ગન એન્ડ ટિશ્યુ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન (NOTTO) મુખ્ય સંસ્થા છે.
  • માનવ અંગ અને પેશી પ્રત્યાર્પણ કાયદો (THOTA) 1994 થી અમલી છે.
  • અંગદાનની જાગૃતિથી હજારો લોકોના જીવન બચાવી શકાય છે.

રાષ્ટ્રીય બાબતો 

1.હીટવેવ અને વીજળી પડવાને NDRF/SDRF માં નોટિફાઇડ આપત્તિઓ તરીકે ઉમેરાયા

• સમાચાર શું છે?

  કેન્દ્ર સરકારે નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (NDRF) અને સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (SDRF) ના ઓપરેશનલ માર્ગદર્શિકા હેઠળ હીટવેવ (કાળઝાળ ગરમી) અને વીજળી પડવાની ઘટનાઓને અધિકૃત કુદરતી આપત્તિઓની યાદીમાં ઉમેરી છે. આનાથી આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ભંડોળનો ઉપયોગ વધુ સુલભ બનશે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ભારતમાં હીટવેવ અને વીજળી પડવાથી દર વર્ષે મોટા પ્રમાણમાં જાનમાલનું નુકસાન થાય છે. આ સુધારાથી અસરગ્રસ્ત રાજ્યો અને પીડિતોને તાત્કાલિક નાણાકીય સહાય, વળતર અને પુનર્વસન માટે સરકારી ભંડોળમાંથી સીધી સહાય મેળવવાનો કાનૂની માર્ગ ખુલ્લો થયો છે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • NDRF ની સ્થાપના આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ, 2005 (Disaster Management Act) હેઠળ થઈ છે.
  • SDRF માં કેન્દ્ર અને રાજ્યોનો હિસ્સો 75:25 (સામાન્ય રાજ્યો) અને 90:10 (વિશેષ રાજ્યો) હોય છે.
  • રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણ (NDMA) ના અધ્યક્ષ દેશના વડાપ્રધાન હોય છે.
  • હીટવેવ અને વીજળી પડવી એ ભારતમાં સૌથી વધુ પ્રાણઘાતક હવામાન આપત્તિઓ છે.
  • આ નિર્ણયથી સ્થાનિક સ્તરે આપત્તિ રાહત અને વળતર પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે.

2.કેબિનેટ સચિવ અને ગૃહ સચિવના કાર્યકાળમાં એક વર્ષનો વધારો

• સમાચાર શું છે?

  કેબિનેટની નિમણૂક સમિતિ (ACC) એ કેન્દ્રીય કેબિનેટ સચિવ ડૉ. ટી.વી. સોમનાથન અને કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ ગોવિંદ મોહનના સેવા કાર્યકાળમાં એક વર્ષના વિસ્તરણને મંજૂરી આપી છે. આ નિર્ણયથી દેશના ઉચ્ચ વહીવટી માળખામાં નીતિગત સાતત્ય અને સ્થિરતા જળવાઈ રહેશે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  કેબિનેટ સચિવ દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક સેવક (Senior-most Civil Servant) છે, જે સમગ્ર સરકારી તંત્ર અને સિવિલ સર્વિસીસ બોર્ડનું નેતૃત્વ કરે છે. ગૃહ સચિવ દેશની આંતરિક સુરક્ષા સંભાળે છે. મહત્વના વહીવટી સુધારાઓ વચ્ચે અનુભવી અધિકારીઓનું નેતૃત્વ અત્યંત નિર્ણાયક છે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • કેબિનેટ સચિવ (Cabinet Secretary) ભારતીય પ્રશાસનિક સેવા (IAS) નો સર્વોચ્ચ હોદ્દો છે.
  • કેબિનેટ સચિવાલય સીધું દેશના વડાપ્રધાનના સીધા નિયંત્રણ હેઠળ કાર્ય કરે છે.
  • કેબિનેટની નિમણૂક સમિતિ (ACC) ના અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે.
  • ગૃહ મંત્રાલય (MHA) દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને સરહદી વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે.
  • કેબિનેટ સચિવ સિવિલ સર્વિસીસ બોર્ડના હોદ્દાની રૂએ (Ex-officio) ચેરમેન હોય છે.

3.ભારતમાં ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટનો નવો રેકોર્ડ અને PMJDY સિદ્ધિ

• સમાચાર શું છે? નાણાકીય વર્ષ 2025 માં ભારતમાં રેકોર્ડબ્રેક 20,138 અંગ પ્રત્યાર્પણ (Organ Transplants) નોંધાયા છે, જેનાથી ભારત વિશ્વમાં ત્રીજા સ્થાને પહોંચ્યું છે. આ ઉપરાંત, પ્રધાનમંત્રી જન-ધન યોજના (PMJDY) હેઠળ દેશના 99.92% ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 5 કિમીના અંતરમાં બેંકિંગ સુવિધા ઉપલબ્ધ થઈ છે, જેમાં 58.77 કરોડ ખાતા ખોલાયા છે.
• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? આ સિદ્ધિઓ દર્શાવે છે કે ભારત એક તરફ આરોગ્ય ક્ષેત્રે અદ્યતન તબીબી સુવિધાઓ અને સંગઠિત તંત્રમાં સુધારો કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ વિશ્વના સૌથી મોટા નાણાકીય સમાવેશ (Financial Inclusion) મિશન દ્વારા ગ્રામીણ અને ગરીબ વસ્તીને દેશની બેંકિંગ પ્રણાલી સાથે સફળતાપૂર્વક જોડી રહ્યું છે.
• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • FY 2025 માં કુલ અંગ પ્રત્યાર્પણ: 20,138.
  • ભારત જીવંત દાતા અંગ પ્રત્યાર્પણ (Living Donor Organ Transplant) માં વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે.
  • કુલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટમાં ભારત વિશ્વમાં ત્રીજા સ્થાને છે (ટોચના રાજ્યો: દિલ્હી NCR, તમિલનાડુ, મહારાષ્ટ્ર).
  • NOTTO (National Organ and Tissue Transplant Organization) રાષ્ટ્રીય સંકલન સંસ્થા છે.
  • PMJDY હેઠળ ₹3.12 લાખ કરોડથી વધુ રકમ જમા થઈ છે.
  • PMJDY વિશ્વનું સૌથી મોટું નાણાકીય સમાવેશ મિશન છે.

4.ઉઝ (Ujh) બહુઉદ્દેશીય પરિયોજના

• સમાચાર શું છે? જમ્મુ અને કાશ્મીરના કઠુઆ જિલ્લામાં રાવી નદીની સહાયક નદી 'ઉઝ' (Ujh) પર ઉઝ બહુઉદ્દેશીય પરિયોજનાનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. આ યોજના હેઠળ સિંચાઈ, પીવાનું પાણી, મત્સ્ય પાલન અને 186 થી 212 મેગાવોટ (MW) જળવિદ્યુત ઉત્પાદન કરવાનો ધ્યેય રાખવામાં આવ્યો છે.
• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? આ પ્રોજેક્ટથી જમ્મુ અને કાશ્મીરના સરહદી અને શુષ્ક વિસ્તારોમાં આશરે 90,000 હેક્ટર જમીનને સિંચાઈની સુવિધા મળશે. તેનાથી સ્થાનિક કૃષિ ઉત્પાદકતા વધશે, પીવાના પાણીની સમસ્યા ઉકેલાશે અને ક્ષેત્રમાં સ્વચ્છ જળવિદ્યુત ઊર્જાનું ઉત્પાદન વધારી શકાશે.
• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • સ્થળ: કઠુઆ જિલ્લો, જમ્મુ અને કાશ્મીર.
  • નદી: ઉઝ નદી (રાવી નદીની સહાયક નદી).
  • વીજ ક્ષમતા: 186-212 મેગાવોટ (MW).
  • સિંચાઈ ક્ષમતા: આશરે 90,000 હેક્ટર જમીન.
  • સિંધુ જળ કરાર (Indus Waters Treaty) હેઠળ પૂર્વની નદીઓ (રાવી, બિયાસ, સતલજ) ના પાણી પર ભારતનો પૂર્ણ અધિકાર છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો

1.ઓડિશાના ભુવનેશ્વરમાં 13મી BRICS શિક્ષણ મંત્રીઓની બેઠક

• સમાચાર શું છે?

  ઓડિશાના ભુવનેશ્વર ખાતે 13મી BRICS શિક્ષણ મંત્રીઓની બેઠક અને 3જી BRICS સિનિયર ઓફિશિયલ્સ બેઠક યોજાઈ છે. ભારત પોતાના BRICS અધ્યક્ષપદ હેઠળ આંતરરાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સહયોગ, સંશોધન અને કૌશલ્ય વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આ મહત્વપૂર્ણ પરિષદનું આયોજન કરી રહ્યું છે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ વચ્ચે શિક્ષણ અને ટેકનોલોજી આધારિત લર્નિંગ મોડેલનું આદાનપ્રદાન કરવા આ મંચ અનિવાર્ય છે. ભારત આ સમિટ દ્વારા વૈશ્વિક દક્ષિણ (Global South) ના દેશોમાં સમાવેશી શિક્ષણ અને ડિજિટલ સાક્ષરતા લાવવાના પોતાના દ્રષ્ટિકોણને મજબૂત કરી રહ્યું છે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • BRICS માં મૂળ બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા સામેલ છે.
  • શૈક્ષણિક પરિષદનું આયોજન સ્થળ: ભુવનેશ્વર, ઓડિશા.
  • BRICS બેંકને ન્યુ ડેવલપમેન્ટ બેંક (NDB) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
  • આ બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: શિક્ષણમાં ડિજિટલ સુધારા, સંશોધન અને વૈશ્વિક કૌશલ્ય આદાનપ્રદાન.
  • ભારત BRICS નું વર્તમાન અધ્યક્ષપદ સંભાળી રહ્યું છે.

2.નાઉરુ દેશની ક્લાઈમેટ-ફંડેડ "ગોલ્ડન પાસપોર્ટ" સ્કીમ

• સમાચાર શું છે?

  પેસિફિક મહાસાગરના નાનકડા દ્વીપ દેશ નાઉરુએ (Nauru) "ઇકોનોમિક એન્ડ ક્લાઇમેટ રેસિલિયન્સ સિટીઝનશિપ પ્રોગ્રામ" (ECRCP) શરૂ કર્યો છે. આ એક 'ગોલ્ડન પાસપોર્ટ' યોજના છે, જ્યાં વિદેશી રોકાણકારોને નાગરિકતા આપીને મેળવવામાં આવેલા ભંડોળનો ઉપયોગ આબોહવા અનુકૂલન (Climate Adaptation) માટે કરવામાં આવશે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  દરિયાઈ સપાટી વધવાથી અસ્તિત્વના સંકટનો સામનો કરી રહેલા ટાપુ દેશો માટે પર્યાવરણીય નાણાકીય ભંડોળ (Climate Finance) મેળવવાનો આ એક નવીન પ્રયોગ છે. જોકે, વિદેશી રોકાણ અને નાગરિકતાના નિયમોને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સુરક્ષા અને પારદર્શિતા અંગે પણ ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • નાઉરુ (Nauru) પ્રશાંત મહાસાગરમાં આવેલો વિશ્વનો સૌથી નાનો સ્વતંત્ર રિપબ્લિક દેશ છે.
  • યોજનાનું નામ: ECRCP (Economic and Climate Resilience Citizenship Program).
  • ગોલ્ડન પાસપોર્ટ: નાણાકીય રોકાણના બદલામાં દેશની નાગરિકતા આપતી નીતિ.
  • ફંડનો ઉપયોગ: આબોહવા પરિવર્તન સામે રક્ષણ અને ક્લાઈમેટ રેસિલિયન્સ પ્રોજેક્ટ્સમાં.
  • ક્લાઈમેટ ફાઇનાન્સિંગ (Climate Finance) નો આ નવો વૈશ્વિક મોડેલ છે.

3.ગ્લાવ લેક (Glaw Lake) ભારતની 101મી રામસર સાઇટ જાહેર

• સમાચાર શું છે? અરુણાચલ પ્રદેશના લોહિત જિલ્લામાં આવેલી 'ગ્લાવ લેક' ને ભારતની 101મી રામસર સાઇટ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી છે. તે અરુણાચલ પ્રદેશની સર્વપ્રથમ રામસર સાઇટ બની છે. આ સરોવર કામલાંગ ટાઇગર રિઝર્વ અને વાઇલ્ડલાઇફ સેન્ચ્યુરી અંતર્ગત સ્થિત એક ઉચ્ચ હિમાલયન મીઠા પાણીનું સરોવર છે.
• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? ગ્લાવ સરોવર પૂર્વ હિમાલયન જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટનો અત્યંત સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રામસર ટેગ મળવાથી આ દુર્લભ વેટલેન્ડનું વૈશ્વિક ધોરણો મુજબ સંરક્ષણ થશે, પર્યાવરણીય પ્રવાસન વધશે અને હિમાલયન નિવસનતંત્રનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત થશે.
• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • ગ્લાવ લેક: ભારતની 101મી અને અરુણાચલ પ્રદેશની 1st રામસર સાઇટ.
  • સ્થળ: લોહિત જિલ્લો, અરુણાચલ પ્રદેશ (કામલાંગ ટાઇગર રિઝર્વ).
  • સરોવરનો પ્રકાર: ઉચ્ચ હિમાલયન મીઠા પાણીનું સરોવર.
  • ભારતે 1982 માં રામસર કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
  • વિશ્વ વેટલેન્ડ દિવસ 2 ફેબ્રુઆરીના રોજ ઉજવાય છે.
  • આ સરોવર પૂર્વીય હિમાલયન જૈવવિવિધતા હોટસ્પોટમાં આવેલું છે.

4.આંધ્ર પ્રદેશ અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સહયોગ કરાર

• સમાચાર શું છે? આંધ્ર પ્રદેશ સરકાર અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે 4 પ્રમુખ ક્ષેત્રોમાં ભાગીદારી માટે મહત્વપૂર્ણ કરાર થયા છે. આ કરાર હેઠળ સ્વચ્છ ઊર્જા (Clean Energy), એડવાન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, સમાવેશી શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ તેમજ માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે પરસ્પર સહયોગ સાધવામાં આવશે.
• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? આ સમજૂતીથી આંધ્ર પ્રદેશમાં વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણ (FDI) વધશે અને નવી તકનીકોનું હસ્તાંતરણ થશે. ઓસ્ટ્રેલિયાની તકનીકી કુશળતાનો ઉપયોગ કરીને ગ્રીન એનર્જી અને કૌશલ્ય વિકાસ ક્ષેત્રે રાજ્યમાં નવા રોજગાર અને ટકાઉ આર્થિક વિકાસના દ્વાર ખુલશે.
• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • સહયોગ કરાર: આંધ્ર પ્રદેશ અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે.
  • 4 મુખ્ય ક્ષેત્રો: ક્લીન એનર્જી, એડવાન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, સર્વસમાવેશી શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ/માનસિક સ્વાસ્થ્ય.
  • મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: રોકાણ, તકનીકી આદાનપ્રદાન અને માનવ સંસાધન વિકાસ.
  • ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા ક્વોડ (QUAD) જૂથના પણ ભાગીદાર દેશો છે.

આર્થિક બાબતો 

1.RBI મોનેટરી પોલિસી: રેપો રેટ 5.25% પર યથાવત

• સમાચાર શું છે?

  રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની નાણાકીય નીતિ સમિતિ (MPC) એ પોતાની દ્વિ-માસિક બેઠકમાં નીતિગત વ્યાજ દર એટલે કે 'રેપો રેટ' (Repo Rate) ને 5.25% પર સ્થિર રાખવાનો નિર્ણય લીધો છે. ફુગાવાને નિયંત્રણમાં રાખવા અને આર્થિક વૃદ્ધિને ટેકો આપવા આ નિર્ણય લેવાયો છે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  રેપો રેટ યથાવત રહેવાથી સામાન્ય નાગરિકો માટે બેંક હોમ લોન, કાર લોન અને અન્ય ધિરાણના દરોમાં કોઈ તાત્કાલિક વધારો થશે નહીં. દેશમાં આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહેશે અને મોંઘવારી દરને અંકુશમાં રાખવામાં આ પોલિસી મદદરૂપ થશે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • RBI ની નાણાકીય નીતિ સમિતિ (MPC) માં કુલ 6 સભ્યો હોય છે.
  • MPC ના અધ્યક્ષ RBI ના ગવર્નર હોય છે.
  • રેપો રેટ (Repo Rate): જે દરે RBI વાણિજ્યિક બેંકોને અલ્પકાલીન ધિરાણ પૂરું પાડે છે.
  • વર્તમાન રેપો રેટ: 5.25%.
  • MPC નું મુખ્ય કામ દેશમાં ફુગાવા (Inflation) ને લક્ષ્યાંકિત મર્યાદામાં રાખવાનું છે.

વિજ્ઞાન અને પર્યાવરણ 

1.ICAR દ્વારા દેશની પ્રથમ સ્વદેશી 'આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર' (ASF) રસી વિકસાવવામાં આવી

• સમાચાર શું છે?

  ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) એ ડુક્કરોમાં ફેલાતા ભયાનક આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર (ASF) રોગ સામે રક્ષણ આપતી ભારતની પ્રથમ સંપૂર્ણ સ્વદેશી રસી સફળતાપૂર્વક વિકસાવી છે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર એ ડુક્કરો માટે અત્યંત ઘાતક વાયરલ ચેપ છે, જેનાથી દેશના પશુપાલકો અને પિગ ફાર્મિંગ ઉદ્યોગને કરોડો રૂપિયાનું આર્થિક નુકસાન થતું હતું. આ સ્વદેશી રસી પશુ આરોગ્ય ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા સુનિશ્ચિત કરશે અને પશુપાલકોની આવકનું રક્ષણ કરશે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર (ASF) એ વાયરસથી થતો અત્યંત ચેપી રોગ છે (મનુષ્યોમાં ફેલાતો નથી).
  • રસીનું નિર્માણ: ICAR (Indian Council of Agricultural Research) દ્વારા.
  • ICAR ની સ્થાપના: 1929 (મુખ્યાલય: નવી દિલ્હી).
  • આ રસી ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર વેક્સિન છે.
  • કૃષિ અને પશુપાલન મંત્રાલય હેઠળ આ મહત્વપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિ છે.

2.હિમાચલ પ્રદેશમાં 20 વર્ષ પછી 'હિમાલયન સેરો' (Himalayan Serow) નજરે પડ્યો

• સમાચાર શું છે?

  હિમાચલ પ્રદેશના ડેલહાઉસીના કેચમેન્ટ ફોરેસ્ટ વિસ્તારમાં લગભગ 20 વર્ષના લાંબા ગાળા બાદ દુર્લભ અને સંવેદનશીલ વન્યજીવ 'હિમાલયન સેરો' (Capricornis thar) નો વિડીયો કેમેરામાં કેપ્ચર થયો છે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  હિમાલયન સેરો એ ઉચ્ચ હિમાલયન નિવસનતંત્ર (Ecosystem) નું એક મહત્વપૂર્ણ સૂચક પ્રાણી છે. બે દાયકા પછી તેનું પુનઃ દેખાવું એ દર્શાવે છે કે આ પહાડી વિસ્તારમાં વન સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતા પુનઃસ્થાપિત કરવાના પ્રયાસો સફળ થઈ રહ્યા છે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • હિમાલયન સેરોનું વૈજ્ઞાનિક નામ: Capricornis thar.
  • તે બકરી, ઘેટાં અને હરણના મિશ્રિત શારીરિક લક્ષણો ધરાવતું સસ્તન પ્રાણી છે.
  • IUCN Red List સ્થિતિ: Vulnerable (સંવેદનશીલ).
  • વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ, 1972 હેઠળ તેને શેડ્યુલ I નું ઉચ્ચતમ રક્ષણ પ્રાપ્ત છે.
  • સ્થળ: ડેલહાઉસી વન ક્ષેત્ર, હિમાચલ પ્રદેશ.

3.'સમુદ્ર મંથન યોજના', 'Rotor Clap-III' અને નવી નિમણૂક

• સમાચાર શું છે? કેન્દ્ર સરકારે 2026-31 માટે ₹8,484 કરોડના ખર્ચે 'સમુદ્ર મંથન યોજના' ને મંજૂરી આપી છે, જે હેઠળ 60 નવા ઓફશોર કૂવા ડ્રિલ કરાશે. જ્યારે વાયુસેનાએ પોખરણ ખાતે 'અભ્યાસ Rotor Clap-III' યોજ્યો હતો અને વાઇસ એડમિરલ મનીષ ચઢ્ઢાએ નૌસેના ઓપરેશન્સના મહાનિર્દેશક (DGNO) નો પદભાર સંભાળ્યો છે.
• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? સમુદ્ર મંથન યોજનાથી ગહન સમુદ્રમાં તેલ-ગેસની શોધ વધારીને ક્રૂડ આયાત પર નિર્ભરતા ઘટશે. બીજી તરફ, રોટર ક્લેપ-III અભ્યાસ દ્વારા હેલિકોપ્ટર પરથી લાઇવ ફાયરિંગ કરી દેશની સરહદો પર વધતા ડ્રોન થ્રેટ્સ સામે એર ડિફેન્સ મજબૂત કરવામાં આવ્યું છે.
• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • સમુદ્ર મંથન યોજના: બજેટ ₹8,484 કરોડ (2026-31), 60 નવા ઓફશોર કૂવાનું ડ્રિલિંગ.
  • ઉદ્દેશ્ય: ઊર્જા ક્ષેત્રે સ્વદેશી ઉત્પાદન વધારી આયાત ઘટાડવી.
  • અભ્યાસ Rotor Clap-III: ભારતીય વાયુસેના (IAF) દ્વારા આયોજિત.
  • આયોજન સ્થળ: પોખરણ ફિલ્ડ ફાયરિંગ રેન્જ, રાજસ્થાન (મુખ્ય લક્ષ્ય: Counter-UAS / ડ્રોન-રોધી ક્ષમતા).
  • નૌસેના નિમણૂક: વાઇસ એડમિરલ મનીષ ચઢ્ઢા નવા DGNO બન્યા.

કાયદો અને બંધારણ 

1.સુપ્રીમ કોર્ટ: વેટલેન્ડ્સ સંરક્ષણ ક્ષેત્રો આસપાસ 10 કિમીનો માઇનિંગ બફર ઝોન

• સમાચાર શું છે?

  ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલતે (Supreme Court) દેશના તમામ વેટલેન્ડ સંરક્ષણ અનામત (Wetland Conservation Reserves) ની આસપાસ 10 કિલોમીટરના વિસ્તારને ખાણકામમુક્ત બફર ઝોન (Mining Buffer Zone) તરીકે જાહેર કરવાનો ઐતિહાસિક આદેશ આપ્યો છે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  જળપ્લાવિત ક્ષેત્રો (Wetlands) એ પર્યાવરણના શુદ્ધિકરણ અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ માટે અતિ મહત્વપૂર્ણ છે. બેફામ ખાણકામથી આ સંવેદનશીલ નિવસનતંત્ર નષ્ટ થતું હતું, જેને રોકવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય જૈવવિવિધતાના રક્ષણમાં માઇલસ્ટોન સાબિત થશે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • વેટલેન્ડ્સના આંતરરાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ માટે 'રામસર સંધિ' (Ramsar Convention, 1971) થયેલી છે.
  • ભારતમાં 'વેટલેન્ડ્સ (સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન) નિયમો, 2017' અમલી છે.
  • સર્વોચ્ચ અદાલતે 10 કિમીનો નો-માઇનિંગ બફર ઝોન બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
  • વિશ્વ વેટલેન્ડ દિવસ દર વર્ષે 2 ફેબ્રુઆરીના રોજ ઉજવવામાં આવે છે.
  • ભારતમાં વેટલેન્ડ્સનું સંરક્ષણ પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા થાય છે.

રમતગમત,વ્યક્તિ વિશેષ અને અન્ય

1.પૂર્વ રાજ્યપાલ અને જાણીતા શિક્ષણશાસ્ત્રી ડૉ. ડી. વાય. પાટીલનું નિધન

• સમાચાર શું છે?

  મહારાષ્ટ્રના જાણીતા શિક્ષણશાસ્ત્રી, સમાજસેવક અને ત્રિપુરા, બિહાર તથા પશ્ચિમ બંગાળના પૂર્વ રાજ્યપાલ ડૉ. દિલિપરાવ જ્ઞાનદેવરાવ પાટીલ (ડી. વાય. પાટીલ) નું 90 વર્ષની વયે કોલ્હાપુરમાં નિધન થયું છે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  ડૉ. ડી. વાય. પાટીલે દેશમાં તબીબી, ઇજનેરી અને વ્યવસાયિક શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિકારી પ્રદાન આપ્યું હતું. તેમના દ્વારા સ્થાપિત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ લાખો વિદ્યાર્થીઓને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ પૂરું પાડ્યું છે અને તેમણે બંધારણીય હોદ્દાઓ પર પણ સેવા આપી હતી.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • ડૉ. ડી. વાય. પાટીલ ત્રિપુરા, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળના રાજ્યપાલ રહી ચૂક્યા હતા.
  • વર્ષ 1991 માં તેમને દેશના ચોથા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન 'પદ્મશ્રી' થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
  • તેઓ સુપ્રસિદ્ધ 'D.Y. Patil Group of Institutions' ના સ્થાપક હતા.
  • ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 155 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રાજ્યપાલની નિમણૂક કરવામાં આવે છે.
  • તેમનું મુખ્ય કાર્યક્ષેત્ર મહારાષ્ટ્ર રહ્યું હતું.

2.ઓપરેશન ત્રિશૂલ: 36 દેશોમાંથી 274 વિદેશી ફરાર ગુનેગારોની ભારત વાપસી

• સમાચાર શું છે?

  ભારતની તપાસ એજન્સી CBI દ્વારા ચલાવવામાં આવતા 'ઓપરેશન ત્રિશૂલ' (Operation Trishul) હેઠળ વર્ષ 2019 થી અત્યાર સુધીમાં 36 વિદેશી દેશોમાંથી નાણાકીય ગોટાળા અને આતંકવાદ જેવા ગંભીર ગુનાના 274 ભાગેડુ ગુનેગારોનું સફળતાપૂર્વક પ્રત્યાર્પણ (Extradition) કરાવવામાં આવ્યું છે.

• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે?

  ગુનો કરીને વિદેશ ભાગી જતા ગુનેગારોમાં કાનૂની ડર ઊભો કરવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય સહયોગ મજબૂત કરવા માટે આ પહેલ અત્યંત સફળ રહી છે. આનાથી ભારતીય ન્યાય પ્રણાલીની વૈશ્વિક પહોંચ મજબૂત થઈ છે.

• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • ઓપરેશન ત્રિશૂલ: વિદેશ ભાગી ગયેલા ગુનેગારોને ભારત પરત લાવવાનું CBI નું મિશન.
  • સહયોગી વૈશ્વિક સંસ્થા: ઇન્ટરપોલ (INTERPOL).
  • CBI ભારત માટે ઇન્ટરપોલના નેશનલ સેન્ટ્રલ બ્યુરો (NCB) તરીકે કાર્ય કરે છે.
  • અત્યાર સુધી 36 દેશોમાંથી 274 ગુનેગારોનું પ્રત્યાર્પણ કરાવાયું છે.
  • આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રત્યાર્પણ માટે બે દેશો વચ્ચે 'Extradition Treaty' (પ્રત્યાર્પણ સંધિ) હોવી જરૂરી છે.

3.તાઇપેઇ ઓપન સુપર-300 બેડમિન્ટન ટુર્નામેન્ટ

• સમાચાર શું છે? ભારતની 17 વર્ષીય મહિલા બેડમિન્ટન ખેલાડી તન્વી શર્માએ તાઇપેઇ ઓપન સુપર-300 નો મહિલા સિંગલ્સ ખિતાબ જીતી લીધો છે. ફાઇનલ મેચમાં તેણે વિયેતનામના અનુભવી ખેલાડી ન્ગુયેન થુઇ (Nguyen Thuy) ને પરાજય આપીને આ ટાઇટલ પોતાના નામે કર્યું.
• આ સમાચાર કેમ મહત્વના છે? તન્વી શર્માનો આ પ્રથમ BWF વર્લ્ડ ટૂર ખિતાબ છે. તે તાઇપેઇ ઓપન જીતનારી ભારતની માત્ર બીજી ખેલાડી અને સૌથી યુવા મહિલા સિંગલ્સ ચેમ્પિયન બની ગઈ છે. આ અગાઉ 2008 માં ભારતની સાઇના નેહવાલે આ પ્રતિષ્ઠિત ખિતાબ જીત્યો હતો.
• પરીક્ષા માટે ઉપયોગી:
  • વિજેતા: તન્વી શર્મા (ઉંમર: 17 વર્ષ).
  • રમત: બેડમિન્ટન (મહિલા સિંગલ્સ, BWF સુપર-300).
  • રનર-અપ: ન્ગુયેન થુઇ (વિયેતનામ).
  • રેકોર્ડ: તાઇપેઇ ઓપન જીતનારી સૌથી નાની વયની ચેમ્પિયન.
  • પ્રથમ ભારતીય વિજેતા: સાઇના નેહવાલ (વર્ષ 2008).